استان قزوین

استان قزوین یکی از ۳۱ استان ایران است که به مرکزیت شهر قزوین در شمال-مرکزی این کشور واقع شده است. گستره این استان ۱۵٬۸۲۰ کیلومتر مربع است و از شمال با استان‌های مازندران، گیلان از شرق با استان‌های البرز و تهران، از غرب با استان زنجان و از جنوب با استان‌های مرکزی و همدان همسایه است. جمعیت استان قزوین یک میلیون و ۳۵۰ هزار نفر می‌باشد که ۲۰امین استان پرجمعیت کشور است.

استان قزوین که به‌عنوان استانی دانشگاهی، اقتصادی، صنعتی، کشاورزی و گردشگری شناخته‌می‌شود با دارا بودن تنها ۱ درصد از گستره جغرافیای کشور بیش‌از ۱۰ درصد اقتصاد کشور را تامین می‌کند و نقش ویژه‌ای در تولیدات کشور دارد. از استان قزوین به‌عنوان نبض تپنده امنیت غذایی کشور و استانی راهبردی در حوزه اقتصادی، صنعتی، عمرانی، فرهنگی، دانشگاهی، آموزشی، نبض تپنده امنیت غذایی ایران، تولیدات و از خاستگاه کشاورزی مدرن ایران نام برده می‌شود.

از قزوین شاهراه ارتباطی ایران نام‌برده می‌شود و قرار گرفتن قزوین در مسیر اتصال استان‌های شمالی و شمال‌غربی به پایتخت و در کنار قرار گرفتن در کریدورهای شمال به جنوب و شرق به غرب، اهمیت این استان را در تأمین و توزیع محصولات کشاورزی، اقتصادی، صنعتی و گردشگری دوچندان کرده است. استان قزوین که بیش از ۵۰ سال پایتخت ایران در زمان حکومت اسلامی صفویه بوده‌است از استان‌های تاریخی و فرهنگی ایران است قزوین پایتخت خوشنویسی ایران است و ۱۲ درصد از آثار تاریخی ملی ثبت شده کشور در استان قزوین قرار دارد.

از جمله خیابان سپه؛ نخستین خیابان ایران، عمارت شهرداری قزوین، بازار قزوین، کاروان‌سرای سعدالسلطنه، کاخ چهل‌ستون قزوین، مسجد جامع قزوین، حسینیه امینی‌ها، سرای وزیر قزوین، مسجدالنبی قزوین، دولتخانه صفویه و از این دید رتبه نخست را در ایران دارد. استان قزوین در زمان حکومت صفویه و در زمان شاه تهماسب بیش از نیم‌قرن پایتخت ایران اسلامی بوده‌است و به‌عنوان نخستین پایتخت شیعه ایران نام‌برده می‌شود و به همین مناسبت، ۹ شهریور که سالروز انتخاب قزوین به‌عنوان پایتخت ایران است به‌عنوان روز قزوین در تقویم نام‌گذاری شده‌است.

استان قزوین در سال ۱۳۷۶ و در پی جدا شدن منطقهٔ قزوین از استان تهران و منطقه تاکستان از استان زنجان و ترکیب این دو منطقه تشکیل شد. شهرستان‌های استان قزوین شامل قزوین، آبیک، آوج، البرز، بوئین‌زهرا و تاکستان می‌باشد.

استان قزوین به‌خاطر تنوع آب و هوایی و بارندگی مناسب، یکی از مناطق عمده تولید مرغ و تخم‌مرغ، فندق، گیلاس، پسته، زغال‌اخته، انگور، گلابی، کشمش، گوجه فرنگی و بادام در ایران است. این استان از استان‌های زلزله‌خیز ایران است. منطقه گردشگری و تاریخی طارم سفلی در شمال غربی استان از جاذبه‌های این استان است که قلعه سمیران در رشته کوه البرز نیز به‌عنوان کهن‌ترین اثر تاریخی استان در این منطقه واقع است. قدیمی‌ترین سکونت‌گاه ایران به‌تازگی در قلعه کرد ۱۰ هزار سال پیشینه در آوج در رشته کوه زاگرس در جنوب استان کشف شده است همچین در دشت قزوین در مرکز گورها بزرگ زرتشتی متعلق به دوران مادها ساسانیان کشف شده است. همچنین منطقه تاریخی الموت که تا سال ۱۳۷۳ با عنوان رودبار الموت معروف بود، در قزوین واقع است و شامل دو بخش شرقی و غربی می‌باشد. منطقه الموت قزوین در سال ۱۴۰۵ با حضور صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، رحمانی فضلی سفیر ایران در چین، کوزه‌چی سفیر ایران در کره جنوبی، نوذری استاندار قزوین و حمیده چوبک باستان‌شناس در کشور کره جنوبی به ثبت‌جهانی رسید. پیش‌تر سرای سعدالسلطنه قزوین به ثبت‌جهانی رسیده بود.

نقشه‌ها

پیشینه نام قزوین

نوشته‌های باستانی یونان قزوین را با نام «راژیا» معرفی می‌کند و پس از آن در نوشته‌های اروپایی این شهر با نام شهر باستانی «آرساس» یا «آرساسیا» شناخته می‌شده است. اشکانیان قزوین را به‌نام مؤسس آن «اردپا» می‌خواندند؛ و ساسانیان نام این شهر را «کشوین» (یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد) نهاده بودند. در برخی متون نام این شهر «قسوین» (یعنی شهری که مردمی پر صلابت و استوار دارد) ذکر شده است. به هر روی مورخان و باستان شناسان عصر حاضر قزوین را عربی شده «کاسپین» می‌دانند؛ و بر این باورند که قوم کاسپی‌ها که در سواحل دریای کاسپین می‌زیستند به‌مرور کوچ کردند و شهر قزوین را بنا نهادند. و به‌همین دلیل است که در متون کهن عثمانی و عربی نام دریای کاسپین «بحرالقزوین» ذکر شده است.

پیشینه

پیش از اسلام

اقوام کاسپین

کاسپی‌ها (به یونانی: Káspioi) یکی از اقوام باستانی در سواحل جنوب غربی دریای کاسپین در شمال یا جنوب رود کر واقع در قفقاز جنوبی می‌زیستند. بیشتر محققان کاسپی را با پایتاکاران که سرزمینی ما بین دو رود کُر و ارس بود یکی می‌دانند. کاسپی‌ها با حضور ده هزار سال تاریخ و یکجانشینی یکی از قدیمی‌ترین مردمان این استان هستند. تله تپه باستانی سگزآباد پیشینه‌ای هشت هزار تا دوهزار پانصد سال تخمین زده می‌شود که متعلق به دوران مادها و هخامنشیان است. حمدالله مستوفی در نزهه القلوب خود می‌گوید: زبان قدیم مردم قزوین پهلوی یا پهلوانیک بوده که بر اساس تحقیقات این زبان به فارسی میانه یا تاتی شهرت دارد.

دوره ساسانی

فهرست آثار دوران ساسانی استان قزوین

قلعهٔ سمیران

آتشکده زیرین مسجد جامع قزوین

بقعه پیر

تپه بهرام‌آباد ۱

تپه فانفین ۱

تپه فانفین ۲

تپه منصور باغ ۱

قلعه دختر قزوین

قلعه لمبسر

قلعهٔ شیرکوه

محوطه اربدیان

میمون قلعه

پس از اسلام

دوره اسماعیلیه

اسماعیلیان در سال ۴۸۳ با تسخیر قلعه الموت در قزوین پایه‌گذاری شد؛ و دوره فرمانروایی آن تا ۶۵۴ ادامه یافت. مرکز فرماندهی اسماعیلیان، الموت و عمده فعالیت آن‌ها مبارزه با خلفای بنی عباس و سلجوقیان بود. حسن صباح به عنوان شاخص‌ترین فرمانروای اسماعیلیان با انجام تبلیغات وسیع در بین کشاورزان و بینوایان توانست حوزه قدرت خود را تا سوریه کنونی گسترش دهد. سرانجام دولت اسماعیلیه پس از ۲۰۰ سال حکومت در الموت با حمله هلاکو خان مغول از بین رفت.

دوره صفوی

شاه تهماسب صفوی در سال ۹۵۳ ه‍.ق به‌علت نزدیکی تبریز به مرزهای عثمانی و آسیب‌پذیر بودن این شهر و نیز دور بودن از خراسان و هجوم مداوم ترکان عثمانی و ازبکان به این شهر پایتخت را به قزوین انتقال داد؛ که این پایتختی تا سال ۱۰۰۶ ه‍.ق (به مدت نیم قرن) ادامه داشت.

دوره معاصر

استان قزوین در سال ۱۳۷۶ در پی جدا شدن منطقهٔ قزوین از استان تهران و منطقه تاکستان از استان زنجان و ترکیب این دو منطقه تشکیل شد.

جغرافیای سیاسی

استانداری قزوین

استانداری استان قزوین از چهار حوزه معاونت توسعه مدیریت منابع، معاونت عمرانی، معاونت سیاسی، امنیتی و اجتماعی و معاونت اقتصادی و سازمان‌های تابع تشکیل شده است. همچنین استانداری به عنوان یک نهاد نظارتی سطح بالا وظیفه رسیدگی به شکایات و نیز پاسخگویی به مردم در زمینه تخلفات واحدهای ذی‌ربط را بر عهده دارد. این نهاد به عنوان نماینده وزارت کشور نقش بسیار مهمی در زمینه‌های فرهنگی، سیاسی، امنیتی و اجتماعی و به عنوان نماینده دولت نقش مهمی در زمینه اقتصادی و عمرانی را در استان بر عهده دارد. هم‌اکنون محمد نوذری استاندار این استان است، از استانداران این استان می‌توان به سید علی نکویی زهرایی، مسعود امامی، فربیز محمدیان، احمد نصری، علی‌اکبر طاهری، احمد عجم، مرتضی روزبه، فریدون همتی، عبدالمحمد زاهدی، هدایت الله جمالی پور، محمد مهدی اعلایی و محمد نوذری اشاره کرد.

تقسیمات کشوری

این استان، بر پایه تقسیمات کشوری، دارای ۶ شهرستان، ۱۹ بخش، ۲۹ شهر، ۴۶ دهستان و ۱۵۴۷ روستا است. شهرستان‌های استان عبارتنداز قزوین، تاکستان، بوئین زهرا، آبیک، شهرستان البرز و شهرستان آوج بر اساس پیشنهاد وزارت کشور و مصوبه هیئت دولت در سال ۱۳۸۱ روستاهای کوهین از توابع شهرستان قزوین و بیدستان از توابع دهستان شریف‌آباد در بخش البرز به شهر ارتقاء یافتند.

جغرافیای طبیعی

دشت قزوین

دشت قزوین از نظر پیشینه تاریخی، محصولات کشاورزی و گونه‌های جانوری، اهمیت اقتصادی و تاریخی بسیار مهمی در میان دشت‌های ایران دارد. به گونه‌ای که بسیاری از باستان شناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترش یافته است. به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور می‌باشد.

ناهمواری‌ها

اطلاعات و شواهد زمین‌شناسی نشان می‌دهد محدودهٔ استان قزوین در طی دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک دچار تغییرات فراوانی شده است، اما حرکات کوهزایی اواخر دورهٔ ترشیاری شکل کنونی ارتفاعات، چاله‌ها و دشت قزوین را تثبیت نموده است (کوهزائی آلپی)، سپس در دورهٔ کواترنر عوامل بیرونی چهرهٔ ناهمواری‌ها و چاله‌های استان را متحول کرده است. بعد از تشکیل اسکلت اصلی ناهمواری‌ها و چاله‌های استان، فرسایش ارتفاعات و رسوب‌گذاری در نواحی پست به تدریج سبب تحول این چاله‌ها و مناطق پست به خصوص دشت قزوین شده است. عملکرد گسل‌های فراوان در شمال و جنوب استان سبب شد که دشت قزوین به عنوان یک چالهٔ ساختمانی نسبت به اطراف فرونشسته (گرابن) و با تغییرات آب و هوا و تبخیر آب دریاچه موجود در آن به تدریج رسوبات تبخیری در این دشت باقی بماند.

دریاچه‌ها

دریاچه اوان به عنوان شاخص‌ترین و بزرگ‌ترین دریاچه در استان قزوین شناخته می‌شود. طول این دریاچه در حدود ۳۲۵ و عرض آن در حدود ۲۷۵ متر بوده و عمق آن بین ۱ الی ۵ متر در نوسان است؛ آب دریاچه را چشمه‌های موجود در کف آن و نیز بارش باران و برف تأمین می‌کند؛ در تابستان این دریاچه یکی از تفرجگاه‌های زیبای قزوین بوده و امکانات قایقرانی، و ماهیگیری در پیرامون آن فراهم می‌شود؛ ضمناً این دریاچه در فصول سرد سال محلی برای مهاجرت پرندگانی همچون قو، غاز و مرغابی محسوب می‌شود. از دیگر دریاچه‌های استان قزوین می‌توان به دریاچه شاه سفید کوه اشاره کرد که در ارتفاعات خشچال قرار دارد.

کوه‌ها

استان قزوین به علت قرارگیری در دامنه‌های سر سبز رشته کوه البرز دارای قلل مرتفع بسیاری است که از میان آن‌ها دو قله به نام‌های خشچال، به ارتفاع ۴۱۸۰ متر و نگین قله‌های البرز، شاه البرز به ارتفاع ۴۳۰۰ متر از معروف‌ترین، مرتفع‌ترین و پر صعودترین قلل استان قزوین می‌باشند.

غارها

استان قزوین دارای غارهای متعددی است که متعلق به دوره‌های مختلف زمین‌شناسی هستند؛ هریک از این غارها ویژگی‌های خاص خود را دارند که از میان آن‌ها می‌توان به غار قلعه کرد با چهل میلیون سال قدمت (متعلق به دوره سوم زمین‌شناسی) از توابع بخش آبگرم، غار ولی گشنه رود متعلق به اواخر دوره زمین‌شناسی در بخش رودبار الموت، غار سفیدآب دارای چکیده و چکنده‌هایی با قدمت ۲۵۰ تا ۲۹۰ میلیون سال (از نوع گل کلمی) در روستای سفیدآب، غار حاجت خانه آکوجان از زیارتگاه‌های مردم منطقه، غار یخی اِنگول در ۴۰ کیلومتری شمال غرب قزوین در روستای دینک و غارهای عباس‌آباد (از زیستگاه‌های انسان‌های اولیه) اشاره کرد.

رودخانه‌ها

به‌طور کلی رودخانه‌های موجود در استان قزوین بنا بر حوزه آبریز به دو دسته تقسیم می‌شوند. در شمال قزوین دو رودخانهٔ طالقان رود و الموت رود پس از پیوستن به هم، رودخانه شاهرود را تشکیل می‌دهند که این رودخانه ۹۹۰ کیلومتر را در قزوین پیموده و نهایتاً به رودخانه قزل اوزن ملحق می‌شود؛ و در جنوب هم سه رودخانه خررود، ابهر رود و رودخانه حاجی عرب پس از آبیاری دشت قزوین به رودخانه کردان ملحق می‌شوند. علاوه بر رودخانه‌های ذکر شده، استان قزوین دارای رودخانه‌های کوچکی هم هست که همگی در دشت قزوین امحاء شده و سرانجام به رود شور تغذیه می‌شوند.

چشمه‌ها

چشمه وگل؛ چشمه‌ای جوشان و قدیمی با آبی بی‌نظیر و سبک است که از کوه‌های الموت غربی سرچشمه می‌گیرد و در روستای هیر قرار دارد.

چشمه آب گرم؛ یله گنبد در بخش کوهین و در ۱۰ کیلومتری آزاد راه قزوین-رشت قرار دارد؛ آب این چشمه از دسته بیکربناته کلسیک آهن بوده و بسیار گرم است. استحمام در آن موجب بهبود بیماری‌های عصبی، مفصلی و رماتیسم می‌شود و نوشیدن آب آن برای بیماری‌های کبدی و گوارشی مؤثر است.

چشمه آب گرم ارشیا

چشمه‌های آب معدنی

چشمه آب معدنی باراجین

چشمه آب گرم خرقان

ایوان سنگی نیاق

در روستای نیاق از توابع شهر قزوین صخره‌ای نسبتاً مرتفع قرار دارد که در دل این صخره حفره‌های بزرگ توسط عوامل طبیعی ایجاد شده است. در داخل برخی از این حفره‌ها حوضچه‌هایی مستطیلی شکل توسط شهروندان احتمالی حفر شده است. این حوضچه‌ها به هنگام بارندگی از آب باران پر می‌شود. شهروندان محلی بر این باورند که محمد حنیفه در بالای این ایوان قصری ساخته بوده است؛ که امروزه از این قصر به جز تکه‌هایی سفالی چیزی باقی نیست.

آب و هوا

عوامل مؤثر در آب و هوای استان به دو دستهٔ محلی و بیرونی تقسیم‌بندی می‌شوند.

عوامل محلی: این عوامل شامل عرض جغرافیایی، ارتفاع و جهت چین خوردگی‌ها و غیره است. به‌دلیل گسترش کم استان از نظر عرض جغرافیایی، زاویهٔ تابش خورشید در شمالی‌ترین و جنوبی‌ترین مناطق استان قزوین تفاوت کمی را نشان می‌دهد.

مهم‌ترین عوامل بیرونی که آب و هوای استان قزوین را تحت تأثیر قرار می‌دهند، توده‌های هوایی است که از مناطق مختلف و در فصول مختلف سال وارد استان شده و با توجه به ویژگی‌های خود اثرات متفاوتی را برجای می‌گذارند. عمده‌ترین این توده‌های هوا عبارت اند از:

تودهٔ هوای مرطوب غربی

تودهٔ هوای سرد و خشک شمالی

تودهٔ هوای گرم و خشک جنوبی.

تودهٔ هوای مرطوب غربی: بیشترین بارندگی استان در شش ماههٔ سرد سال با اثرگذاری توده‌های هوای مرطوب غربی تأمین می‌شود.

این توده‌های مرطوب در قالب بادهای غربی در فصل سرد سال رطوبت دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس را وارد استان می‌کند

و سبب بارش برف و باران می‌شود. در نتیجه عمده‌ترین منبع تأمین رطوبت و بارندگی دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس می‌باشد.

تودهٔ هوای سرد و خشک: منشأَ این توده هوا نواحی سرد سیبری است و به‌دلیل سرمای زیاد رطوبت چندانی ندارد و سبب کاهش درجهٔ حرارت می‌شود.

تودهٔ هوای گرم وخشک جنوبی: منشأَ این تودهٔ هوا بیابان‌های مرکزی ایران و عربستان است. این تودهٔ هوا بسیار گرم و خشک بوده، بیشتر در فصول گرم سال هوای استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ورود این توده هوا به‌طور معمول با وزش باد راز همراه بوده و سبب افزایش درجه حرارت و تبخیر می‌شود.

بارش

بر اساس نقشهٔ هم بارش میانگین بارش سالانهٔ استان از ۲۱۰ میلی‌متر در مناطق شرقی تا بیش از ۵۵۰ میلی‌متر در ارتفاعات شمال شرقی متغیر است. حداکثر بارش استان در دامنه‌های شمال شرقی الموت و با بارش بیش از ۵۵۰ میلی‌متر است. همچنین ارتفاعات آوج (جنوب غرب استان) بیش از ۴۵۰ میلی‌متر بارندگی دارد. کمینهٔ میزان بارش استان قزوین در مناطق اطراف بوئین زهرا تا بخش‌های جنوبی شهرستان تاکستان با ۲۱۰ تا ۲۳۰ میلی‌متر و نواحی اطراف سدّ منجیل در بخش طارم سفلی با ۲۱۰ میلی‌متر بارندگی می‌باشند.

دما

براساس نقشهٔ هم دمای سالانه، ارتفاعات شمال شرقی و شمالی استان و ارتفاعات آوج در جنوب غرب استان دارای کمینهٔ درجه حرارت و مناطق مرکزی دشت قزوین و اطراف دریاچهٔ سدّ منجیل دارای بیشینهٔ درجه حرارت است. بیشینهٔ درجه حرارت ثبت شده در ایستگاه قزوین طی دورهٔ سی ساله ۱۹/۴ درجه در دی ماه بوده است.

باد

بادهای عمدهٔ استان قزوین عبارت اند از: باد مه و باد راز.

باد مه:

شکل‌گیری این باد، نتیجهٔ اختلاف فشار بین کوه‌های شمال غرب استان و گیلان از یک سو (پرفشار) و دشت قزوین (کم فشار) از سوی دیگر است. باد مه بیشتر در فصل بهار و تابستان وارد استان شده و سبب کاهش درجه حرارت و افزایش رطوبت هوا می‌گردد. شکل‌گیری مه به صورت متناوب در بخش‌هایی از دره شاهرود از نظر اقلیمی با وزش این باد توجیه می‌شود.

۲ باد راز (شره): این باد از سمت جنوب و جنوب شرقی وارد استان قزوین می‌شود. با توجه به فصل و جهت وزش آن که بیشتر در بهار و تابستان صورت می‌گیرد، بسیار گرم و خشک بوده، وزش آن سبب افزایش ناگهانی درجه حرارت خواهد شد. هم‌زمان با وزش این باد معمولاً بیشینهٔ درجه حرارت در ایستگاه‌های هواشناسی (خصوصاً دشت قزوین) به ثبت می‌رسد. وزش این باد از مناطق بیابانی داخلی کشور جا به جایی ذرات گرد و غبار و افزایش آلودگی هوا را به دنبال خواهد داشت. وزش باد راز در فصل سرد سال منجر به گرمی و صعود هوا شده، شرایط را برای بارش فراهم می‌کند.

منابع طبیعی

منابع آب

با توجه به شرایط توپوگرافی و میزان بارش، استان قزوین به دو حوضهٔ جداگانه تقسیم می‌شود.

حوضهٔ آبریز رودخانهٔ شاهرود

این حوضهٔ (الموت) در شمال استان واقع شده و منطقه‌ای کاملاً کوهستانی را شامل می‌شود. شیب دامنه‌ها در حوضهٔ رود شاهرود بسیار تند بوده و به علت کوهستانی بودن منطقه و بارش فراوان آن پرآب‌ترین حوضهٔ آبگیر استان را تشکیل می‌دهد. شاهرود از دو شاخهٔ اصلی طالقان رود و الموت رود تشکیل می‌شود. میزان آب دهی شاهرود در رجایی دشت ۵ مترمکعب برآورد شده است. این رودخانه پس از طی ۱۶۰ کیلومتر در لوشان وارد دریاچهٔ سدّ منجیل می‌شود.

حوضهٔ آبگیر رودشور

حوضهٔ آبگیر رود شور؛ وسیع‌ترین حوضهٔ آبریز استان است که تمامی دشت قزوین و بخش زیادی از نواحی کوهستانی جنوبی استان را در بر می‌گیرد. مهم‌ترین رودهای این حوضه، ابهررود، حاجی عرب، کلنجین رود و خررود (خرّه رود) است. علی‌رغم اینکه حوضهٔ رود شور ۷۰ درصد مساحت استان را شامل می‌شود، درصد بسیار کمی از آب‌های سطحی استان را به خود اختصاص داده است. میزان آب دهی خر رود در پل شاه عباسی حدود ۱۲ میلیون مترمکعب در سال برآورد شده است. رشد سریع صنعت در دشت قزوین به همراه تمرکز زیاد جمعیت در نواحی کوهپایه‌ای و کمبود منابع آب مورد نیازکشاورزی سبب شد تا در دههٔ ۱۳۴۰ بخشی از آب‌های حوضهٔ شاهرود از طریق رودخانهٔ طالقان به دشت قزوین منتقل شود. برای انجام این طرح مهم مراحل زیر اجرا شده است:

احداث تونل انحراف آب به طول ۹/۱ کیلومتر در شمال آبیک

ساخت سدّ انحرافی سنگ بن بر روی رودخانه طالقان و سدّ زیاران در ابتدای دشت قزوین

احداث شبکهٔ کانال‌های آبرسانی به طول ۱۲۰۰ کیلومتر در دشت قزوین.

با بهره‌برداری از این طرح در سال ۱۳۵۶ و انتقال حداکثر ۳۰ مترمکعب در ثانیه آب به دشت قزوین، بیش از ۷۰۰۰۰ هکتار از اراضی، زیر کشت رفت که منجر به تحول بسیار مهم در کشاورزی استان قزوین شد. پس از احداث و بهره‌برداری از سدّ مخزنی طالقان در سال ۱۳۸۵ و ساخت تأسیسات تصفیه و انتقال آب به سمت تهران به مقدار پنج مترمکعب در ثانیه آب انتقالی به دشت قزوین به ۲۵ مترمکعب در ثانیه کاهش یافت. رشد سریع جمعیت استان طی دهه‌های اخیر و کمبود آب‌های سطحی به خصوص در دشت قزوین سبب برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و افت سطح این آب‌ها شده است.

خاک

با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی و نوع سازند زمین‌شناسی انواعی از خاک‌ها وجود دارد که برخی از آن‌ها برای زراعت، باغداری و نیز مراتع و برخی دیگر به علت اهمیت کم زیستی برای احداث واحدهای صنعتی و نیز به عنوان مواد اولیهٔ صنایع مناسب‌اند. انواع خاک‌های استان را به صورت زیر می‌توان طبقه‌بندی کرد:

خاک‌های ناحیهٔ کوهستانی: این خاک‌ها در اراضی دامنهٔ کوه‌ها با شیب نسبتاً زیاد پراکنده شده‌اند و از سنگ‌های آهکی و آذرین بیرونی و دگرگونی با عمق کم تشکیل شده‌اند؛ و بیشتر در نواحی شمال، غرب و جنوب استان گسترش یافته‌اند.

خاک‌های ناحیهٔ کوهپایه‌ای: این نوع خاک‌ها از مواد آهکی و سنگریزه به وجود آمده و نسبتاً عمیق اند و در حاشیهٔ شمال و غرب دشت قزوین دیده می‌شوند.

خاک‌های نواحی همواردشت: این خاک از آبرفت‌های ریزدانه با رسوب‌گذاری رودهای شمالی دشت قزوین و خر رود به وجود آمده است. این نوع خاک عمیق با بافت ریز، از مستعدترین اراضی کشاورزی استان محسوب می‌شود و با نام دشت سیلتی قزوین به صورت نعلی شکل، دشت را دربر گرفته‌اند.

خاک‌های شور و قلیایی: این نوع خاک‌های عمیق دارای بافت سنگین است و شوری و درجهٔ قلیایی بالایی دارد و در اراضی کم شیب و به‌طور عمده در انتهای حوضهٔ سفلی رودخانهٔ خر رود و در جنوب شرق استان در محدوده‌ای به نام باتلاق نمکزار مشاهده می‌شود.

مشکلات خاک در استان

درحال حاضر عوامل مختلفی بر خاک‌های استان تأثیر نامطلوب و مخرّب دارد که باعث آلودگی و فرسایش می‌شود. برخی از این عوامل طبیعی است (مانند بارندگی‌های شدید، ساختار زمین، شیب و …) و برخی دیگر غیرطبیعی است و در شکل‌گیری و تشدید آن انسان دخالت مستقیم و غیرمستقیم دارد که عبارت اند از:

رشد فزایندهٔ جمعیت و تبدیل اراضی مستعد کشاورزی به ساخت و سازهای شهری

برداشت خاک توسط کوره‌های آجرپزی

بهره‌برداری از معادن بدون رعایت ملاحظات زیست‌محیطی

استفادهٔ غیراصولی در بهره‌برداری از منابع آب‌های سطحی

بهره‌برداری بی‌رویه از مراتع

تخلیهٔ پسماندهای صنعتی و انباشت فلزات سنگین در خاک

زباله و پسماندهای شهری و خانگی.

کلیهٔ عوامل بالا سبب شده است سالانه به‌طور متوسط فرسایش خاک در استان حدود ۲۵ تن در هر هکتار باشد.

پوشش گیاهی

پوشش گیاهی و گونه‌های جانوری

به‌طور کلی پوشش گیاهی در استان قزوین به دو دسته جنگلی و مراتع تقسیم‌بندی می‌شود. منطقه طارم سفلی و الموت عمده پوشش جنگلی استان را تشکیل می‌دهند. جنگل انبوه بلوط کمرود طارم سفلی از متراکم‌ترین و وسیع‌ترین جنگل استان است. دشت قزوین نیز مهم‌ترین مرتع در سطح استان است. از پوشش گیاهان قزوین می‌توان به درختان ارس، تنگس، زرشک، پلاخور، پسته، گردو، بلوط، زالزالک، سیاهتلو، بادام کوهی، اسور، یمیشان و اشکه اشاره کرد. از گیاهان با مصارف دارویی و صنعتی در استان قزوین می‌توان به گراس‌های یک ساله و چند ساله گون، گل گندم، مرغه، اسپند، ورک، تلخه بیان، شیرین بیان، خارشتر، انواع شکر تیغال، کنگر، کاسنی، شاه تره، درمنه، انواع آستر، گالوس، اکروپیروف‌ها، پوآکاکوتی، آویشن، گل گاوزبان، آرتمیز، گیاه شور، گز، جارو قزوینی، چمن، جغجغه، کلاه میر حسین، یونجه یک ساله، ریش بزی و علف باغی اشاره کرد.

کشاورزی در قزوین

بسیاری از باستان‌شناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترش‌یافته است. به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور است.

تولید انگور

تولید انگور در قزوین از نظر پیشینه تاریخی، محصولات کشاورزی و گونه‌های جانوری، اهمیت اقتصادی و تاریخی بسیار مهمی میان دشت‌های ایران دارد. به‌گونه‌ای که بسیاری از باستان‌شناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترش‌یافته است. به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور است.

با توجه به این‌که استان قزوین یکی از مراکز مهم کشاورزی کشور است؛ به‌منظور بهره‌برداری از این امکانات، طی دهه‌های گذشته، سعی شده است که با ایجاد و توسعه سازمان‌های عمران و صنعتی کردن کشت به نحو چشم‌گیری به رونق کشاورزی منطقه افزوده شود و این اقدامات تأثیر بسیاری در افزایش محصولات کشاورزی داشته است. باید گفت که استان قزوین با داشتن فقط یک درصد از مساحت کشور بیش‌از ۱۰ درصد در اقتصاد و تولیدات ایران نقش دارد.

در این میان انگور، بخش قابل‌توجهی از زمین‌های زیر کشت استان را هم از لحاظ کیفی و هم از لحاظ کمی به خود اختصاص داده است. در استان بیش از ۳۰ رقم انگور شامل ۸۵ درصد رقم بی‌دانه سفید و قرمز در تاکستان قزوین وجود دارد.

سطح زیر کشت انگور استان قزوین حدود ۲۹ هزار هکتار است و کل تولید ۲۹۶ هزار تن و متوسط عملکرد آن ۱۳ هزار کیلوگرم در هکتار است. قزوین بعد از استان فارس و خراسان رضوی با سهم ۱۰/۷۶ درصدی رتبه سوم در تولید انگور در کشور را داراست.

مناطق عمده تولید انگور در این استان، تاکستان، قزوین، بوئین‌زهرا، آبیک و آوج هستند. تاکستان با داشتن سطح زیر کشت بیش از ۲۵ هزار هکتار انگور، رتبه نخست کشوری را میان شهرهای مهم تولیدکننده انگور دارد. میزان صادرات کشمش استان قزوین در سال‌های اخیر از رشد چشمگیری برخوردار بوده و این استان بخش زیادی از تولیدات خود را به کشورهای ترکیه، امارات، آلمان، لهستان، روسیه، مجارستان، رومانی، عراق، جمهوری چک، اتریش، ایتالیا، بلغارستان، تایوان، اکراین و ارمنستان صادر می‌کند.

باغستان‌های سنتی

باغستان‌های سنتی در شهر قزوین و همچنین به‌طور پراکنده در کل استان به‌ویژه الموت و تاکستان دیده می‌شوند.

محصولات کشاورزی

قزوین از لحاظ تولید محصولات کشاورزی در جایگاه ویژه‌ای قرار دارد. این استان در منطقه طارم سفلی رتبه اول تولید زیتون کشور را داراست. همچنین شهرستان تاکستان از حیث تولید انگور در جایگاه ویژه‌ای قرار داد. از دیگر محصولات استان می‌توان به گیلاس، آلبالو و زغال اخته اشاره نمود. دشت قزوین با وسعت بالای خود تولید بسیاری از محصولات باغی و مزروعی را داراست.

جمعیت

مردم

با اعلام سازمان ثبت احوال کشور و مدیرکل اداره ثبت احوال استان قزوین، وسعت استان قزوین ۱۵٬۸۲۰ می‌باشد که ۲۶ اُمین استان بزرگ ایران است. جمعیت استان قزوین تا پایان سال ۱۴۰۴، یک میلیون و ۳۶۰ هزار نفر می‌باشد که از این تعداد ۶۹۲ هزار نفر مرد و ۶۶۸ هزار نفر زن هستند. بیش‌از یک میلیون و ۶۱ هزار نفر از جمعیت استان قزوین ساکن مناطق شهری و ۲۸۰ هزار نفر هم ساکن مناطق روستایی هستند.بیشتر مردم استان قزوین در نقاط شهری سکونت دارند. شهر قزوین به عنوان مرکز استان، یکی از مهم‌ترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای استان به شمار می‌آید. بیش‌از یک میلیون و ۶۱ هزار نفر از جمعیت استان قزوین ساکن مناطق شهری و ۲۸۰ هزار نفر هم ساکن مناطق روستایی هستند. جمعیت مناطق روستایی به کشاورزی، دامداری و صنایع وابسته مشغول هستند.

زبان

زبان اکثر مردم استان قزوین آذری است.

بیشتر مردم شهر قزوین به فارسی صحبت می‌کنند.

استان قزوین پایتخت تات‌زبان ایران و جهان است و لقب «ام‌القرای زبان تاتی» را دارد. تاتی هچنین زبان مرکز شهرستان تاکستان، زبان اهالی ۳ شهر از شهرستان بوئین‌زهرا (شال و سگزآباد، دانسفهان) است.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در این استان به قرار زیر بود:

ژان شاردن که در مجموعا یازده سال در دوره صفویان (۷۰–۱۶۶۴ و ۷۷–۱۶۷۱ میلادی) در ایران بوده می‌نویسد: از این شهرک (ابهر) سخن گفتن مردمان به زبان پارسی آغاز می‌شود. چه شهروندان آبادیها و شهرهای پیش از آن به ترکی سخن می‌گویند؛ اما امروزه ترکی گفتن آنان با زبان ترکان عثمانی تفاوت دارد. تکرار می‌کنم از ابهر تا هندوستان همهٔ مردمان به زبان پارسی سخن می‌گویند، امّا تکلم مردمان ابهر و آبادیهای مجاورش باصلابت و مردمان دیه‌ها و شهرهایی که بر سر راه شیرازند به نسبت نزدیک بودنشان به این شهر بزرگ، لطیف‌تر و خوش‌آهنگ‌تر سخن می‌گویند؛ زیرا شیراز زادگاه زبان شیرین پارسی است، و مردمانش با لطافت و ظرافت و ملاحت هر چه بیشتر تکلّم می‌کنند.

فارسی با لهجه قزوینی زبان اهالی شهر قزوین است.

لهجه قزوینی یکی از لهجه‌های زبان فارسی است. لهجه قزوینی از معدود لهجه‌هایی است که دستور زبان مختص خود را دارد. همچنین این لهجه شباهت زیادی به گویش‌های شمال شرقی ایران دارد. منطقه الموت به گویش الموتی که گویشی از زبان تاتی است صحبت می‌کنند. به عقیده برخی از صاحب‌نظران، گویش الموت گونه‌ای از زبان گیلکی محسوب می‌شوند.

خوراک‌های قزوین

غذاهای سنتی قزوین

معروف‌ترین غذا سنتی و اصیل قزوین قیمه نثار می‌باشد. قیمه نثار خوراکی اصالتاً قزوینی است. این خوراک با برنج، گوشت، خلال بادام، خلال پسته، نارنج، پیازداغ، زرشک، زعفران، پیاز، روغن و ادویه مخصوص قزوین درست می‌شود.

در قزوین ادویه‌ای به نام ادویهی مخصوص قیمه نثار وجود دارد که قیمه نثار بی‌نهایت خوش عطر می‌شود. این خوراک درگذشته جزو خوراک‌های تشریفاتی محسوب می‌شد و در عروسی‌ها هم به عنوان شام عروسی همراه با سبزی خوردن سرو می‌شده‌است.

کلمه «قیمه» در زبان ترکی به معنای گوشت خردشده است و «نثار» در فارسی به معنای پراکندن و پاشیدن. در واقع در این غذا گوشت خردشده به همراه خلال‌های معطر و مغزها، روی برنج پخته و زعفرانی نثار و تزئین می‌شود. ترکیب این دو واژه معنایی از غذای مجلسی با تزئینات ویژه و رنگارنگ را تداعی می‌کند.

شیرین پلو و کوکوی شیرین، آش دوغ، آش دندان کشه، یتیمچه، ماش پیازو، اشکنه و دیماج از مهم‌ترین غذاهای استان قزوین می‌باشد.

شیرینی‌های سنتی قزوین

متداول‌ترین شیرینی‌های استان عبارتند از:

نان سنتی قزوین

در قزوین انواع نان پخت می‌شود که شهرت بسیاری دارد؛ در بین نان‌های قزوین، نان لواش تنوری که به صورت گرد و بزرگ طبخ می‌شود دارای کیفیت و طعم مطبوعی می‌باشد که موجب شهرت آن شده است. قاق یکی دیگر از نان‌های سنتی قزوین است که خشک و شیرین بوده و با چای صرف می‌شود. از دیگر نان‌های سنتی قزوین می‌توان به شیرمال و زنجبیلی اشاره کرد، که کم شیرین است و همراه با عصرانه و چای خورده می‌شود.

اقتصاد

استان قزوین به‌علت برخوداری از صنعت، نزدیکی به پایتخت و دارا بودن بیش از ۳۴۰۰ واحد تولیدی و صادرات غیرنفتی معادل ۴۰۰ میلیون دلار، قدرت تنظیم بازار ۳۲ میلیون نفر یعنی ۴۰ درصد از جمعیت ایران را داراست. بیش از ۱۳۰ هزار نفر در بخش صنعت این استان مشغول به کار هستند. این استان هم چنین سومین استان صنعتی ایران است و رتبه نخست تعداد جمعیت شاغل به کل جمعیتش را در کشور در اختیار دارد. ضمن فعالیت بیش از ۸۰۰ شرکت صنعتی، این استان از قطب‌های اقتصادی کشور محسوب می‌شود.

دامداری

موقعیت بسیار مطلوب جغرافیایی استان قزوین از لحاظ طبیعی و خطوط ارتباطی در کنار بازار فروش سبب شده که استان قزوین امروزه به عنوان یکی از قطب‌های دامداری در کشور مطرح باشد.

بورس

بورس منطقه‌ای استان قزوین از سال ۱۳۸۴ فعالیت خود را آغاز کرده و هم‌اکنون دارای ۱۶ کارگزاری فعال می‌باشد. حجم معاملات انجام شده در بورس منطقه‌ای قزوین از زمان تأسیس تا مرداد ماه سال ۱۳۹۲ معادل ۵ میلیارد و۸۴۹ میلیون سهم به ارزش بیش از ۱۸ هزارو ۸۵۵ میلیارد ریال بوده است. همچنین بورس قزوین کار خود را در سال ۸۴ با ۷ کارگزاری آغاز کرد که این تعداد در پایان مردادماه سال ۱۳۹۲ به ۱۸ کارگزاری افزایش یافته است. از دیگر فعالیت‌های بورس منطقه‌ای قزوین می‌توان به چاپ بیش از ۵۰ مقاله در زمینه‌های مختلف اقتصادی و بازار سرمایه اشاره کرد. همچنین بورس قزوین از نظر ارزش معاملاتی جایگاهی بین ششم الی هشتم را در کشور دارا می‌باشد.

موقعیت اقتصادی و اجتماعی

استان قزوین به لحاظ اجتماعی ترکیب قومی گوناگونی دارد که اصلی‌ترین گروه‌های قومی فارس‌ها، تات‌ها و آذری‌ها هستند. تاکستان که به‌عنوان پایتخت تات‌های ایران و جهان به‌شمار می‌آید، بزرگ‌ترین شهر تات‌نشین ایران است و جزو مراکز مهم صنعتی کشور محسوب می‌گردد. استقرار این استان در نزدیکی تهران و عامل ممنوعیت احداث صنایع در محدوده ۱۲۰ کیلومتری تهران، متقاضیان ساخت واحدهای صنعتی را به سرمایه‌گذاری در این استان ترغیب کرده است. این استان در زمینه دامپروری و پرورش طیور نیز از موقعیت با اهمیت و ممتازی برخوردار می‌باشد.

شهرک‌های صنعتی و صنایع

صنایع و محصولات

سابقه فعالیت اولین واحدهای صنعتی در قزوین به زمان صفوی بازمی‌گردد.

در سال ۱۳۴۶ با ساختن اولین شهر صنعتی کشور (شهر صنعتی البرز استان قزوین)، قزوین جایگاه ویژه‌ای در بخش صنعتی کشور پیدا کرد.

از مهم‌ترین شهرک‌های صنعتی قزوین می‌توان به البرز، لیا، کاسپین، آبیک، حیدریه، آراسنج، خرمدشت، حکیمیه، قزوین۲، شال، طارم سفلی، نیکویه، الموت و بویین زهرا اشاره کرد.

شهرک‌های صنعتی

از جمله شاخص‌ترین واحدهای صنعتی در سطح قزوین می‌توان به شرکت سیلیس البرز، تولی پرس، مهرام، گلوکوزان و سپهر الکتریک، کاچیران، لوازم خانگی پارس، شیشه لیا، آبگینه، آپادانا سرام، سرامیک البرز، گروه صنعتی مکرر، کاشی پارس، واحدهای صنعتی هفت الماس، فولاد البرز، فولاد قزوین، شهرک صعنتی لیا، شرکت سندل، فولاد تاکستان و شیشه قزوین اشاره کرد.

انرژی

نیروگاه ۲۰۰۰ مگاواتی شهید رجایی

این نیروگاه در آزادراه تهران به قزوین ساخته شده است. نیروگاه برق شهید رجایی دارای دو سیکل مجزای بخار و ترکیبی می‌باشد که مجموعاً ۲۰۴۰ مگاوات تولید برق دارد. سوخت مورد استفاده در این نیروگاه مازوت و گاز طبیعی است.

سدها

استان قزوین به علت دارا بودن رودخانه‌های متعددهای، دشت حاصلخیز قزوین و وجود بیش از ۱۱ شهرک صنعتی دارای برنامه‌های سدسازی متعددی می‌باشد.

قزوین دارای ۲ سد خاکی و مخزنی به نام‌های سد مرتضی آباد در غرب شهرستان قزوین و سد پرسبانج در شهرستان آوج و یک سد بتنی در منطقه زیاران می‌باشد

همچنین از سدهای در حال ساخت استان می‌توان به سد بالاخانلو در شهرستان بویین زهرا سد نهب در شهرستان تاکستان، سد بورمانک در شهرستان قزوین، سد بهجت آباد در شهرستان آبیک، سد استلج در شهرستان آوج و در توابع شهر آبگرم و سد چنگوره در شهرستان بویین زهرا اشاره کرد.

نیروگاه بادی جرندق

نیروگاه بادی جرندق نام نیروگاهی در دست ساخت در استان قزوین می‌باشد که با تبدیل انرژی جنبشی باد به الکتریکی، برق تولید خواهد کرد.

اهداف ایجاد نیروگاه

ازجمله اهداف برای ایجاد نیروگاه بادی جرندق عبارتند از:

ایجاد ظرفیت جدید در کشور جهت کسب و انتقال دانش فنی طراحی و ساخت توربین‌های سایز بزرگ (بزرگتر از ۵/۱ مگاوات) (به دلیل اقتصادی بودن این نوع توربین‌ها در مقایسه با ظرفیت‌های کمتر)

تأمین تولید برق توسط انرژی‌های تجدیدپذیر به عنوان تأمین بخشی ازمیزان ۱٪ ظرفیت تولید برق کشور

حمل‌ونقل و ترابری

فرودگاه

شهرداری قزوین در راستای توسعه خطوط حمل و نقل این شهر، فرودگاه قزوین را خریداری کرده‌است. و در صدد است تا در راستای توسعه گردشگری این شهر، فرودگاه فوق را توسعه داده و به فرودگاه مسافربری تبدیل نماید و اولین پرواز از تهران به قزوین با موفقیت انجام شد. در حال حاضر پرواز هواپیماهای کوچک مسافربری در این فرودگاه امکان‌پذیر می‌باشد.

راه‌آهن

با توجه به قرار گرفتن قزوین در شاهراه مبادلاتی کشور، این استان در مسیر راه‌آهن تهران به شمال غرب کشور قرار گرفته است و در شهرهای قزوین، تاکستان و آبیک دارای ایستگاه راه‌آهن می‌باشد. همچنین راه‌آهن قزوین، رشت به آستارا نیز در دست احداث است که این خط آهن ایران را به کشورهای نواحی قفقاز و روسیه متصل می‌گرداند.

آزاد راه‌ها و بزرگراه‌ها

استان قزوین با دارا بودن بیش از ۲۱۶ کیلومتر آزادراه در مسیرهای قزوین به تهران، قزوین به کرج، قزوین به زنجان، قزوین به اراک، قزوین به همدان، قزوین به رشت، ۲۲۱ کیلومتر بزرگراه، ۷۰ کیلومتر راه اصلی و ۲۲۶ کیلومتر جاده بین شهری، یکی از شاهراه‌های ارتباطی کشور محسوب می‌شود. استان قزوین ۸ استان کشور را به‌طور مستقیم پیوند می‌دهد و ۱۱ استان نیز ارتباطشان از این استان انجام می‌شود.

قزوین شاهراه ارتباطی ایران

قرار گرفتن قزوین در مسیر اتصال استان‌های شمالی و شمال‌غربی به پایتخت و در کنار قرار گرفتن در کریدورهای شمال به جنوب و شرق به غرب، اهمیت این استان را در تأمین و توزیع محصولات کشاورزی، اقتصادی، صنعتی و گردشگری دوچندان کرده است.

قیمه نثار قزوین

معروف‌ترین غذا سنتی و اصیل قزوین قیمه نثار می‌باشد. قیمه نثار خوراکی اصالتاً قزوینی است. این خوراک با برنج، گوشت، خلال بادام، خلال پسته، نارنج، پیازداغ، زرشک، زعفران، پیاز، روغن و ادویه مخصوص قزوین درست می‌شود.

در قزوین ادویه‌ای به نام ادویهی مخصوص قیمه نثار وجود دارد که قیمه نثار بی‌نهایت خوش عطر می‌شود. این خوراک درگذشته جزو خوراک‌های تشریفاتی محسوب می‌شد و در عروسی‌ها هم به عنوان شام عروسی همراه با سبزی خوردن سرو می‌شده‌است.

کلمه «قیمه» در زبان ترکی به معنای گوشت خردشده است و «نثار» در فارسی به معنای پراکندن و پاشیدن. در واقع در این غذا گوشت خردشده به همراه خلال‌های معطر و مغزها، روی برنج پخته و زعفرانی نثار و تزئین می‌شود. ترکیب این دو واژه معنایی از غذای مجلسی با تزئینات ویژه و رنگارنگ را تداعی می‌کند.

مناطق و جاذبه گردشگری

استان قزوین که بیش از ۵۰ سال پایتخت ایران در زمان حکومت اسلامی صفویه بوده‌است از استان‌های تاریخی و فرهنگی ایران است و ۱۲ درصد از آثار تاریخی ملی ثبت شده کشور در استان قزوین قرار دارد، از جمله خیابان سپه؛ نخستین خیابان ایران، عمارت شهرداری قزوین، مسجد جامع قزوین، تهران قدیم شهر قزوین، حسینیه امینی‌ها قزوین، بازار قدیمی قزوین، سرای وزیر قزوین، مسجد جامع عتیق قزوین، مسجدالنبی قزوین، بازار قزوین، کاروان‌سرای سعدالسلطنه، عمارت کلاه فرنگی، دولتخانه صفویه، حمام بلور، حمام قجر، عمارت باغ سپهدار، کاخ چهل‌ستون قزوین که همگی به ثبت‌ملی رسیدند و از این دید رتبه نخست را در ایران دارد. منطقه الموت قزوین در سال ۱۴۰۵ با حضور صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، رحمانی فضلی سفیر ایران در چین، کوزه‌چی سفیر ایران در کره جنوبی، نوذری استاندار قزوین و حمیده چوبک باستان‌شناس در کشور کره جنوبی به ثبت‌جهانی رسید.

قلعه‌های استان قزوین

قلعهٔ الموت

قلعهٔ لمبسر

قلعهٔ سمیران

قلعهٔ سنگرود

قلعهٔ شیرکوه

قلعهٔ ساسان (آرامگاه بزرگ)

قلعهٔ دختر

قلعهٔ و آثار ایوان نیاق

قلعهٔ قسطین لار

قلعهٔ شهرک رشگین

روز قزوین

استان قزوین در زمان حکومت صفویه و در زمان شاه تهماسب بیش از نیم‌قرن پایتخت ایران اسلامی بوده‌است و به‌عنوان نخستین پایتخت شیعه ایران نام‌برده می‌شود و به همین مناسبت، ۹ شهریور که سالروز انتخاب قزوین به‌عنوان پایتخت ایران است به‌عنوان روز قزوین در تقویم نام‌گذاری شده‌است.

میراث فرهنگی و صنایع دستی

هنرهای سنتی و صنایع دستی

از هنرهای سنتی و صنایع دستی این استان می‌توان به نقاشی و تذهیب، نقاشی پشت شیشه، نم نم دوزی، گلابتن دوزی، پن بافی، فرش بافی، گلیم بافی، جاجیم بافی، گیوه دوزی، آینه سازی، قفل سازی، و منبت کاری اشاره کرد.

موسیقی

از هنرمندان موسیقی‌دان قزوین می‌توان به ابوالحسن اقبال آذر، عارف قزوینی، قمرالملوک وزیری اشاره کرد.

قالی‌بافی

گلیم بافی

موج بافی

نگارگری مکتب قزوین

مکتب قزوین از مکاتب دیگر نگارگری جدا بوده و سبک و سیاق مختص خود را دارد، از ویژگی‌های این مکتب می‌توان به ترسیم اندام ظریف جوانان، درویشان و کشاورزان و نیز ترسیم چهره‌ها به صورت سه رخ اشاره کرد؛ به گونه‌ای که ترسیم چهره‌ها به صورت تمام رخ ابداً در کار نقاشان سبک قزوین دیده نمی‌شود و نیز هیچ انسانی از پشت سر تصویر نشده است. سوژه‌ها بیشتر از میان افراد عادی برگزیده شده و لباس‌های فاخر در نگارگری‌ها دیده نمی‌شود و جامه زنان و مردان چندان تفاوتی در نگاره‌ها ندارد. از آثار فاخر این مکتب می‌توان به معراج رسول، هفت اورنگ جامی و شاهنامه قوام ابن محمد شیرازی اشاره کرد؛ و نیز ازجمله مشاهیر نگارگری در قزوین باید، استاد محمد قزوینی، صادق بیگ افشار، مولانا میرمصور، مولانا شیخ محمد، کاوس نقاش، عبدالحمید نقاش و رضا طالقانی ملقب به ضیع همایون را نام برد.

قزوین پایتخت خوشنویسی ایران

قزوین از دیرباز مهد پرورش بزرگان خوشنویسی کشور بوده است. اساتیدی همچون میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، میرزا محمدحسین عماد الکتاب قزوینی، میرزا محمد علی خیارجی قزوینی (اولین خوشنویسی که بسم الله را به صورت مرغ طغرا ترسیم کرد)، عبدالمجید طالقانی و ملک محمد قزوینی اشاره کرد. از دیگر خوشنویسان به نام قزوین می‌توان به گوهرشاد حسنی سیفی، میرابراهیم قزوینی، میرمحمد امین حسنی سیفی قزوینی و یحیی قزوینی اشاره کرد.

به این سبب شهر قزوین از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شوای عالی فرهنگ به عنوان پایتخت خوشنویسی ایران لقب داده شده است؛ و به غیر از موزه دائمی خوشنویسی قزوین که در محل کاخ چهل‌ستون قزوین برقرار است، هر ساله رویدادهای بزرگ خوشنویسی مانند: برگزاری دوسالانه خوشنویسی ایران (با حضور اساتیدی از سراسر جهان)، برگزاری جشنواره خوشنویسی آیات قرآنی، جشنواره خوشنویسی غدیر و… در این شهر به وقوع می‌پیوندد.

سوغات قزوین

انواع باقلوا، انگور، انواع شیره انگور، سرکه انگور، نان فتیر، نان روغنی اردک، رشته پلویی، قالی و گلیم، محصولات دامی و… اشاره کرد.

آموزش

دانشجو

طبق گزارش‌های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تا سال ۱۴۰۵ بیش‌از ۶۰ هزار دانشجو در استان قزوین مشغول به تحصیل می‌باشند. دانشگاه بین‌المللی امام خمینی که بزرگ‌ترین و جامع‌ترین دانشگاه قزوین و از دانشگاه‌های مادر کشور می‌باشد نقش به‌سزایی در پیشرفت علمی و آموزشی قزوین داشته‌است. این دانشگاه در رتبه بندی تایمز رتبه ۳ دانشگاه‌های جامع ایران را گرفته است. از رؤسای سرشناس این دانشگاه می‌توان به علی اکبر صالحی رئیس پشین سازمان انرژی اتمی و وزیر امورخارجه، عبدالعلی آل‌بویه لنگرودی، حسن غفوری‌فرد، ابوالحسن نائینی و سعید سهراب‌پور اشاره کرد. استان قزوین در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ آمار ۱۴۰ هزار دانشجو را داشته بود. از دیگر دانشگاه‌های استان قزوین می‌توان به دانشگاه فرهنگیان، دانشگاه علوم پزشکی قزوین، دانشگاه تربیت معلم قزوین، دانشگاه پیام نور قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی قزوین و دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوئین‌زهرا و تاکستان اشاره کرد.

سوادآموزی

طبق آمار مرکز ملی آمار ایران و سازمان سوادآموزی وزارت آموزش و پرورش، تا پایان سال ۱۴۰۰ استان قزوین با نرخ سواد آموزی ۹۹ درصد بعد از استان مازندران و در کنار استان تهران، دومین استان باسواد ایران، می‌باشد. بر اساس آخرین امار سال ۱۴۰۰، نرخ کل باسوادی کشور ۹۶/۶ درصد است، که ۳ استان مازندران، تهران و قزوین به نرخ ۹۹ درصد رسیده‌اند.

بزرگ‌ترین پروژه علمی ایران در قزوین

بزرگ‌ترین پروژه علمی ایران به‌نام پروژه طرح چشمه‌ی نور در قزوین قرار دارد، چشمه نور ایران یا شتابگر ملی ایران، یک آزمایشگاه شتاب‌دهنده ذرات سنکروترون در حال ساخت در شهر قزوین است. این مرکز در سال ۱۳۸۹ در قزوین راه اندازی شد و ریاست این مرکز برعهده محمدجواد لاریجانی می‌باشد. اهداف این پروژه در حوزه‌های پزشکی، داروسازی و نانو فناوری می‌باشد.چشمه نور ایران با شتابگر ملی از بزرگترین طرح‌های علمی و تحقیقاتی کشور و خاورمیانه به شمار می‌رود که در قزوین در دست اجرا قرار دارد.

چشمه نور ایران بزرگ‌ترین تسهیلات آزمایشگاهی در مقیاس بزرگ برای پژوهش‌های بین رشته‌ای در کشور است که با هدف تولید تابش سنکروترونی با درخشندگی بسیار زیاد به منظور انجام آزمایش‌های گوناگون در زمینه‌های فیزیک، شیمی، پزشکی، علم مواد، محیط زیست، نانوفناوری و داروسازی به تصویب رسیده است. بر اساس طراحی‌های انجام شده، چشمه نور ایران شامل یک حلقه انبارش الکترونی با محیط ۵۲۸ متر است که الکترون‌ها با انرژی ۳ گیگا الکترون ولت، جریان ۴۰۰ میلی‌آمپر و گسیلندگی ۴۷۷/۰ نانومتر رادیان در آن انبار می‌شود.

نور تولید شده در خطوط باریکه در طیف وسیعی از انرژی از فروسرخ تا اشعه ایکس سخت با درخشندگی بسیار زیاد، قطبیدگی دلخواه، انرژی قابل تنظیم ابزار مناسبی برای آزمایش‌های مختلف در زمینه‌های گوناگون علمی است که می‌تواند اطلاعات بسیار دقیقی از جزئیات ساختار ماده را در مقیاس اتمی و مولکولی به دست دهد.

طراحی و ساخت بخشی از قطعات شتابگر نظیر تقویت کننده بسامد رادیویی حالت جامد، تفنگ الکترونی گرمایونی، مغناطیس‌های دوقطبی و چهارقطبی، دستگاه‌های اندازه‌گیری میدان مغناطیسی و منابع تغذیه با پایداری بسیار زیاد در آزمایشگاه تحقیق و توسعه طرح شتابگر ملی ایران انجام شده است.

مرکز آموزش عالی

استان قزوین با دارا بودن بیش‌از ۳۰ مرکز آموزش عالی در ایران جزو استان موفق ایران در این حیث می‌باشد. از مهم‌ترین مراکز آموزش عالی قزوین می‌توان به به آموزش عالی رجا، مؤسسه آموزش عالی البرز، مؤسسه آموزش عالی غزالی، مؤسسه آموزش عالی میرعماد، مؤسسه آموزش سهرودی، مؤسسه آموزش علامه قزوین اشاره کرد.

شرکت دانش بنیان

استان قزوین با دارا بودن بیش‌از ۱۷۶ شرکت دانش بنیان از استان‌های موفق ایران در این عرصه می‌باشد.

مفاخر استان قزوین

از مهم‌ترین مفاخر استان قزوین می‌توان به:

عبید زاکانی؛ شاعر، نویسنده و طنزپرداز

علی‌اکبر دهخدا؛ ادیب، لغت‌شناس، سیاستمدار، شاعر، مؤلف و بنیان‌گذار لغت‌نامه دهخدا از چهره‌های فرهنگ و ادب فارسی معاصر

میرعماد حسنی؛ اسطوره خوشنویسی ایران

علامه محمد قزوینی؛ پژوهشگر تاریخ و فرهنگ، مصحح بزرگ ادبی

ابوالحسن قزوینی؛ خواننده موسیقی اصیل ایرانی

علامه رفیعی قزوینی؛ حکیم و فیلسوف بزرگ

حمدالله مستوفی؛ جغرافی‌دان، مورخ و شاعر ایرانی

عارف قزوینی؛ شاعر، موسیقی‌دان و تصنیف‌ساز

سید اشرف‌الدین حسینی؛ شاعر و روزنامه‌نگار

محمدعلی رجایی؛ هشتمین وزیر آموزش و پرورش، دومین رئیس‌جمهور ایران، نخست‌وزیر ایران، نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی

سید علی اکبر ابوترابی‌فرد؛ نماینده ولی‌فقیه در امور آزادگان، نمایندهٔ مجلس شورای اسلامی

سید محمدحسن ابوترابی‌فرد؛ امام جمعه موقت تهران، امام جمعه موقت قزوین، نماینده ششمین، هفتمین و هشتمین دوره مجلس از حوزه قزوین و نماینده نهمین دوره مجلس از حوزه تهران، نایب‌رئیس اول و دوم مجلس، نماینده ولی‌فقیه در دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین و رئیس نهاد نمایندگی ولی‌فقیه در دانشگاه تهران

امیرعلی حاجی‌زاده؛ فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

عباس بابایی؛ خلبان، معاونت عملیات فرماندهی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران

حسین لشکری؛ سرلشکر خلبان نیروی هوایی ارتش ایران، اولین ایرانی اسیرشده و آخرین اسیر آزادشدهٔ جنگ ایران و عراق و سید الاسرا

ورزش

ورزشگاه‌ها

ورزش‌های هوایی

"سایت پروازی آسمان آبی قزوین" که بین جاده شفیع‌آباد و پارک فدک (باراجین) قرار دارد با مجوز فدراسیون انجمن‌های ورزشی پذیرای علاقه‌مندان به ورزش‌های هوایی مانند پاراگلایدر، پاراموتور، سقوط آزاد، کایت، هواپیماهای مدل و چتربازی است. شایان ذکر است قزوین از معدود استان‌های کشور است که ورزش‌های هوایی در آن فعال می‌باشد سایت پروازی آبیک که بین مرز استان قزوین و البرز قرار دارد بعضی از علاقمندان برای ورزش‌های پاراگلایدر به این سایت پرواز می‌روند

ورزش‌های زمستانی

"مجتمع ورزش‌های زمستانی کامان و زرشک" در ۲۵ کیلومتری شهر قزوین قرار دارد. این مجموعه که آخرین مراحل ساخت خود را طی می‌کند دارای یکی از بزرگ‌ترین " تله سی یژ "های کشور به طول ۱۸۰۰ متر می‌باشند که اسکی بازان در این پیست قادرند در محدوده‌ای بین چهار تا پنج کیلومتر ورزش کنند. این مجموعه دارای تاییدیه فدراسیون جهانی در بخش مارپیچ بزرگ و کوچک می‌باشد و به همین سبب برای برگزاری مسابقات بین‌المللی در نظر گرفته شده است.

فوتبال

استان قزوین دارای یک تیم فوتبال در مسابقات لیگ برتر خلیج فارس به اسم تیم شمس آذر قزوین است؛ این تیم سابقه قهرمانی در مسابقات لیگ آزادگان و صعود به لیگ برتر خلیج فارس را نیز در سابقه خود دارد. استان قزوین در سال‌های پیش دارای تیم فوتبال کاسپین، نیرومحرکه نیز بوده است.

فوتسال

از باشگاه‌هایی فوتسال اسبق استان می‌توان به پوشینه‌بافت قزوین، کراپ الوند و پردیس قزوین نیز اشاره کرد. درحال حاضر تیم فوتسال پردیس شهید شیری قزوین به‌عنوان نماینده استان در لیگ برتر فوتسال است.

بسکتبال

از باشگاه‌های بستکبال اسبق استان می‌توان به تیم بسکتبال شورای و شهرداری قزوین و تکماش اشاره کرد.

مجموعه‌های ورزشی

از مجموعه‌های ورزشی استان می‌توان به ورزشگاه سردار آزادگان، ورزشگاه شهید رجائی، مجموعه ورزشی شهید بابایی، مجموعه ورزشی الغدیر، تختی، بانوان پونک، کوثر و دهکده المپیک نیز اشاره کرد.

استخر ها

از استخرهای قزوین می‌توان به استخر بین‌المللی تالار شهر، استخر آکوا، استخر شهید رجایی، الغدیر، پیام و.. اشاره کرد.