گرگان

دیوار دفاعی گرگان به طول ۲۰۰ کیلومتر یکی از بزرگترین و برجسته‌ترین آثار معماری دشت گرگان در دوره تاریخی محسوب می‌شود. این اثر شگفت انگیز که در متون تاریخی و علمی به نامهای سد اسکندر، سد انوشیروان، سد فیروز، قزل آلان و دیوار دفاعی مطرح شده، دارای تاسیسات وابسته همچون سد، قلعه، کانال، خندق و بناهای غیر وابسته قلعه و تپه می‌باشد. دیوار تاریخی گرگان از محلی به نام (خواجه نفس) شروع و پس از عبور از شمال گنبد قابوس به طرف شمال غرب ادامه یافته و در کوههای (پیش کمر) محو می‌شود. این دیوار در بخشی دارای ۶ متر و در قسمتی دیگر دارای ۱۰ متر عرض می‌باشد که این امر نشان دهنده آن است که عرض دیوار در نقاط مختلف بنا به وضع طبیعی و زمین ساختی منطقه متفاوت بوده است در فواصل مختلف قلعه‌هایی در سمت جنوب این دیوار ساخته شده که کمترین فاصله قلعه‌ها ۵۰ متر و طزولانی‌ترین آن به ۱۰ کیلومتر می‌رسد. این دیوار که طولانی‌ترین دیوار ایران است در زمان فیروز پادشاه ساسانی برای جلوگیری از ورود قوم مهاجر هپتالی (از اقوام هون شاخه ای از مغول) که برای به دست آوردن مراتع و زمین‌های سرسبز و قابل کشت بارها به ایران حمله کردند، ساخته شد. این دیوار در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار میراث ملی ثبت شد.