مرند

مَرَند از شهرهای استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان مرند در یکی از شاهراه‌های ارتباطی منطقه آذربایجان و غرب ایران واقع شده و یکی از مهم‌ترین شهرهای غرب کشور محسوب می‌شود. این شهر در فاصله ۶۵ کیلومتری از شمال غربی تبریز قرار دارد. مرند از نظر سابقه و پیشینه تاریخی یکی از شهرهای قدیمی استان آذربایجان شرقی محسوب می‌شود که در محور ارتباطی آسیا به اروپا و قفقاز قرار گرفته است.

شهر مرند پل ارتباطی مسیر تبریز به جلفا و منطقه آزاد ارس و جمهوری آذربایجان و همچنین مسیر تبریز به بازرگان و مرز ترکیه و اروپا است و عبور جاده‌های بین‌المللی از این شهر بر اهمیت خدماتی و نقش شهری آن در منطقه شمال غرب آذربایجان افزوده است. مرند به عنوان قطب کامیون‌داری و صنعت حمل و نقل کشور شناخته می‌شود و منطقه صنعتی سندیکا مرند یکی از مناطقی می‌باشد که نقش مهم و کلیدی در صنعت کامیون‌داری و صنعت حمل و نقل جاده‌ای کشور را ایفا می‌کند.

مرند یکی از کهن‌ترین و قدیمی‌ترین شهرهای آذربایجان است که به استناد آثار نویسندگان تاریخی از پیشینه غنی فرهنگی و سابقه طولانی تمدنی برخوردار است. مسجد جامع مرند با تاریخ ۷۰۰ ساله میراثی گرانبها برای تاریخ آذربایجان و ایران که قدمت این بنای تاریخی مربوط به دوره‌های سلجوقی و ایلخانی می‌باشد که به لحاظ معماری و کاربری مذهبی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و نشان از قدمت تاریخی شهر مرند می‌باشد.

این شهر در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده است و به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه از نظر آب و هوایی به شهر چهار فصل معروف است. مرند در دامنه‌های شمالی رشته کوه میشو واقع شده است، کوه میشو یکی از زیباترین کوه‌های منطقه آذربایجان به‌شمار می‌رود که در شمال دریاچه ارومیه قرار دارد و جلگه تبریز و دریاچه ارومیه را از جلگه مرند جدا می‌کند. پیست اسکی یام در دامنه شمالی میشوداغی در کنار بزرگراه تبریز به مرند واقع شده است

مرند با دارا بودن ۱۵۶ هزار نفر جمعیت بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ خورشیدی و با ۲۸ کیلومتر مربع مساحت، سومین شهر پرجمعیت استان پس از تبریز و مراغه و سومین شهر بزرگ استان پس از تبریز و مراغه محسوب می‌شود.

نام

وجه تسمیه

نویسندگان مختلف در مورد وجه تسمیه این شهر روایات فراوان و متفاوتی را نقل کرده‌اند، برخی منابع مرند را سرزمین قوم مروا دانسته‌اند، یا طبق روایات دیگر مرند را شهر ماریانای مسیحی، شهر مانداگارنا یا موروندا باستان دانسته‌اند و برخی روایات نیز مرند را محل تدفین حضرت نوح دانسته‌اند همچنین مطابق نوشته‌های تورات، مسجد بازار مرند که به مسجد مادر حضرت نوح شهرت یافته محل قبر مادر حضرت نوح است که در چندین سند تاریخی ذکر شده است.

بر اساس اسناد «اورارتویی» سابقه این شهر به میانه هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد. مرند در روزگار پادشاهی مادها از رونق زیادی برخوردار بوده و روزگاری مرکز حکومت اقوامی مختلفی در دوره کلده و آشور بوده است.

نخستین نام مرند را مورخینی چون هرودوت و گزنفون، مانداگارنا دانسته‌اند و استرابون جغرافی‌دان و مورخ یونانی نام این شهر را موروندا خوانده است. بطلیموس، جغرافی‌دان یونانی که قبل از میلاد می‌زیسته، از این شهر به نام «ماندگار» نام برده و آن را یکی از آبادترین شهرها در تاریخ می‌خواند. قلعه مانداگارانا یکی از بزرگ‌ترین نشانه‌های قدمت تاریخی شهر مرند است که در محدود شرقی شهر هنوز پابرجاست.

بر اساس نوشته‌های تورات، مادر نوح در شهر مرند دفن شده و در روایتی احتمال دفن نوح نیز در این شهر آمده است. مطابق نوشته‌های تورات، مادر نوح در مسجد بازار مرند مدفون است. بنای این مسجد در دوران صفوی ساخته شده است که در ابتدا بقعه گنبد بوده است و در سال ۱۲۶۸ هـ ق پس از تغییرات اساسی تبدیل به مسجد شده است. همچنین سنگ نوشته‌های مرمرینی به زبان عربی دارد که ترجمه آن چنین است «این مسجد شریف چنانچه بین مردم معروف شده قبر مادر نوح پیغمبر است». عبدالرحیم کیا می‌نویسد: «مطابق نوشته‌های تورات، مادر نوح در آنجاست» این مسجد ابتدا در قرن دوم و سوم هجری ساخته شده است و در طول زمان در اثر کشاکش‌های مذهبی و قومی تغییر شکل داده شده است.

در سفرنامه ویلیامز جکسون آمریکایی دربارهٔ وجه تسمیه مرند آمده است که بنای این شهر به امر دختر ترسایی به نام ماریا گذاشته شد. وی کلیسای بزرگی در این محل بنا کرد که اکنون مسجد جامع شهر است به همین دلیل نام این شهر ماریانا معروف شد که بعدها به مروند، ماریانه، و سپس به مرند تغییر نام یافت، آثار کلیسای قدیمی این شهر هنوز پابرجاست روایات مطرح شده دربارهٔ مسجد جامع مرند که قبلاً کلیسا بوده، چندان بعید به نظر نمی‌رسد، زیرا ترسایان و نستوریان که در قرن ۵ میلادی از ترس امپراتوران روم شرقی و کشیشان متعصب مسیحی مجبور به مهاجرت به غرب آذربایجان شدند، در این منطقه ساکن شده و برای خود کلیسایی ساختند. مسجد جامع مرند ساختمانی است با نقشه مستطیلی شکل و فاقد صحن و سردر است، احتمالاً این مسجد در اصل کلیسا بوده و در دوران امپراتوری ایلخانان مغول به مسجد تبدیل شده است. به عقیده ویلیامز جاکسون، مرند در گذشته پایتخت شهرستان واسپورگان در دوره ساسانیان بوده است.

در روایات باستانی ارمنی‌ها آمده است، نوح در مرند مدفون شده که البته ارمنی‌ها امروزی می‌گویند نوح در نخجوان فرود آمد و در آن شهر نیز مدفون شد، ولی قبر همسرش در مرند است. همچنین در روایات باستانی ارمنی‌ها آمده است که نوح در مرند مدفون شده و کلمهٔ مرند از یک فعل لغت ارمنی به معنای تدفین اشتقاق یافته است. شاردن فرانسوی می‌نویسد: «اسم این شهر از یک فعل ارمنی به معنای دفن کردن گرفته شده است که ترکیبی از دو کلمه مر+ اند یعنی مراند به معنی مادر آنجاست. می‌باشد»

در روایت دیگری وجه تسمیه شهر مرند را تغییر یافته کلمه «مادوند» و «مارند» یعنی محل زندگی مادها ذکر کرده‌اند.

ولادیمیر مینورسکی قلعه خاکی موجود در جنوب شرقی شهر مرند را از قلعه‌های دوره اورارتوری می‌داند که بعدها توسط سارگون دوم تخریب شده‌اند.

لقب‌ها و عناوین

شهر مرند با قدمت و پیشینه تاریخی شش هزار ساله یکی از شهرهای قدیمی و کهن منطقه آذربایجان شناخته می‌شود. شهر مرند به نام شهر نوح نبی شهرت دارد. مرند قطب کامیون‌داری و صنعت حمل و نقل ایران می‌باشد و به دلیل قرار گرفتن در مسیر ترانزیتی آسیا و اروپا و قفقاز، دروازه گردشگری و سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود شهر مرند از قطب‌های تولید مبل در منطقه آذربایجان و قطب دوم تولید مبل در سطح کشور به‌شمار می‌رود. مرند قطب تولید طلای سرخ (زعفران) در منطقه آذربایجان محسوب می‌شود. باغ‌شهر مرند قطب تولید زردآلو و قیسی در منطقه آذربایجان می‌باشد. شهر مرند یکی از کانون‌های مهم قالی‌بافی در منطقه آذربایجان و سطح کشور محسوب می‌شود.

تاریخ

پیش از اسلام

یر اساس اسناد اورارتویی، پیشینه شهرنشینی در مرند به میانه هزارهٔ سوم پیش از میلاد می‌رسد، در حالی که در تپه‌های باستانی «گرگر»، ظروف سفالی و ابزارهایی از هزارهٔ پنجم قبل از میلاد دیده شده است. همچنین در تپهٔ خاکستری (قلعهٔ مرند) نیز آثاری از هزارهٔ چهارم قبل از میلاد به دست آمده است. «ولادیمیر مینورسکی» با استفاده از نظر باستان‌شناسان، این قلعهٔ خاکی فروریخته را از سلسله قلاع خاکی اورارتویی می‌داند.

در دورهٔ گسترش اورارتو، بخش‌هایی از شمال‌غرب فلات ایران و پیرامون دریاچه ارومیه در قلمرو یا حوزهٔ نفوذ این پادشاهی قرار داشت. در بررسی‌های باستان‌شناختی، آثار و محوطه‌های اورارتویی در بخش‌هایی از شمال‌غرب ایران شناسایی شده و از مناطقی مانند خوی، مرند، تبریز، میاندوآب، مراغه و سراب نیز در شمار نواحی دارای شواهد اورارتویی یاد شده است. همچنین در بخش‌هایی از آذربایجان شرقی، گسترهٔ آثار اورارتویی تا نواحی پیرامون اهر گزارش شده است. در مطالعات باستان‌شناختی مربوط به شرق حوضهٔ دریاچه ارومیه، دشت‌های تبریز و مرند از جمله نواحی مورد بررسی بوده‌اند. در این مطالعات، عصر آهن، گورستان‌ها و تپه‌های باستانی و همچنین دژهای اورارتویی این نواحی مورد توجه قرار گرفته‌اند. زبان اورارتویی زبانی مستقل و خویشاوند با زبان حوری بود و این دو را می‌توان زبان‌های خواهر دانست که از یک زبان مادر مشترک منشعب شده‌اند. به گفتهٔ ایگور دیاکونوف و ملیکیشویلی، این زبان مادر احتمالاً در هزارهٔ سوم پیش از میلاد در نواحی پیرامون دامنه کوهستان قفقاز وجود داشته است. زبان اورارتویی همچنین از نظر ساخت دستوری با برخی زبان‌های قفقاز، به‌ویژه زبان‌های کارتولی در گرجستان، شباهت‌هایی داشت.

آنچه از مدارک و نظرات باستان‌شناسان و مورخان به دست می‌آید، این است که شهر مرند در روزگار پادشاهی مادها از رونق بسیاری برخوردار بوده و به دلیل اهمیت خاصی که در ایالت آذربایجان داشته، همواره مورد توجه حکومت مرکزی بوده است. همچنین در دائرهالمعارف اسلامی آمده است که مرند مرکز حکومت اقوامی مهم در دورهٔ «کلده» و «آشور» بوده است.

در یکی از کتیبه‌های آشوریان مربوط به دورهٔ سارگون دوم (۷۲۲–۷۰۵ پیش از میلاد)، از وجود یک سازهٔ آبرسانی از نوع کاریز یا قنات در ناحیه‌ای در حدود مرند یاد شده است. بر پایهٔ این گزارش، سارگون دوم در جریان لشکرکشی برای تصرف شهری در این ناحیه، دستور داد مظهر قنات آن را مسدود کنند. این گزارش یکی از شواهد تاریخی دربارهٔ وجود سازه‌های آبرسانی زیرزمینی در ناحیهٔ مرند در دوران باستان است و از اهمیت منابع آب و شیوه‌های تأمین آن در این منطقه حکایت دارد.

پس از اسلام

دورهٔ عباسی

تاریخ مرند در دروه اسلامی و امپراتوری اعراب بر خاورمیانه و ایران روشن‌تر است، بلاذری آبادی و گسترش شهر مرند را مرهون اقدامات حلبس و پسرش بعیث و فرزند وی محمد می‌داند. ابن خردادبه مرند را مرکز فرمانروایی محمد بن بعیث ذکر کرده است. آنچه که از مدارک تاریخی بر می‌آید، فتح آذربایجان به دست اعراب در سال‌های ۱۸ تا ۲۲ هجری قمری صورت گرفته است، اما مورخان اسلامی از مرند برای نخستین بار در سال ۱۶۰ هجری نام برده‌اند. در خلال رویدادهای سال ۱۶۰ هجری تیره‌ای از اقوام مسلمان عرب به نام روادیان با فرماندهی فردی به نام حلبس پسر رواد در زمان خلافت منصور دومین خلیفه عباسی به همراه سایر یمنی‌های مقیم بصره به آذربایجان و منطقه مرند مهاجرت کردند و در این سرزمین ساکن شدند. پس از حلبس پسرش محمدبن‌بعیث در سال ۲۰۰ هجری، حاکم مرند شد و برای توسعهٔ شهر کوشش بسیار کرد. این مرد فرهنگ دوست، دلیر و شجاع بود و بنا به نوشتهٔ طبری، او شعرهایی به زبان فارسی داشته که در آذربایجان معروف بوده است. برخی از پژوهشگران، محمد بن بعیث حاکم عرب‌تبار مرند در دوره عباسیان را نخستین شاعر فارسی‌گوی آذربایجان دانسته‌اند که نمونه‌ای از اشعار او باقی نمانده است

در سال ۲۳۴ هجری قمری، در دوران خلافت متوکل عباسی، مرند تحت کنترل محمد بن بعیث و یارانش قرار داشت و آنان در برابر حکومت عباسی مقاومت می‌کردند. متوکل سپاهی به فرماندهی بغا شرابی برای مقابله با محمد بن بعیث به سوی مرند فرستاد. بغا، عیسی بن شیخ بن شلیل را همراه با امان‌نامه‌ای نزد محمد بن بعیث و یارانش فرستاد. در پی این اقدام، شماری از یاران محمد بن بعیث تسلیم شدند و دروازه‌های شهر را به روی سپاه عباسی گشودند. با ورود نیروهای عباسی به مرند، محمد بن بعیث تلاش کرد از شهر خارج شود، اما دستگیر شد. در جریان ورود سپاه به شهر، خانه‌ها و اموال محمد بن بعیث و یارانش غارت شد و شماری از زنان خانوادهٔ او نیز به اسارت درآمدند. بغا شرابی پس از ورود به شهر دستور توقف غارت را صادر کرد و خبر فتح مرند و دستگیری محمد بن بعیث را به متوکل رساند.

بابک خرمدین و حکومت‌های محلی

در سدهٔ سوم هجری، هم‌زمان با قیام بابک خرمدین علیه خلافت عباسی، بخش‌هایی از آذربایجان در قلمرو یا حوزهٔ نفوذ او قرار داشت. سعید نفیسی با استناد به منابع تاریخی، مرند را نیز در شمار شهرهایی دانسته است که همراه با اردبیل، جلفا، اردوباد، نخجوان و شروان در قلمرو بابک قرار داشتند. در سده‌های بعد، مرند تحت حکومت سلسله‌های محلی مختلفی قرار گرفت که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به سالاریان، روادیان و شدادیان اشاره کرد. در اواخر سدهٔ چهارم هجری، جغرافی‌نگارانی چون مؤلف حدودالعالم و ابن حوقل در آثار خود از مرند یاد کرده‌اند و آن را شهری آباد توصیف کرده‌اند. مقدسی نیز مرند را شهری مستحکم دانسته است. در دوره‌های بعد، حمدالله مستوفی در نزههالقلوب از مرند به عنوان شهری بزرگ با بارو و باغ‌های میوه یاد کرده و ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، نیز در سفرنامهٔ خود از شهر و باغ‌های آن توصیف کرده است. همچنین شماری از جغرافی‌دانان و مورخان اسلامی، از جمله یاقوت حموی، اصطخری، ناصر خسرو، یعقوبی، بلاذری و ابن خردادبه، در آثار خود از مرند نام برده و دربارهٔ این شهر مطالبی آورده‌اند.

دورهٔ سلجوقیان

در پی پیروزی سیاسی ـ نظامی سلجوقیان در نبرد دندانقان، ترک‌ها وارد ایران و سرزمین‌های اسلامی شده و در نقاط مختلف ایران به ویژه منطقه آذربایجان ساکن شدند و از طریق آذربایجان، آناتولی را به عنوان یکی از مقاصد اصلی توسعه طلبی خود برگزیدند و نهایتا توانستند امپراتوری بزرگی از ترکستان تا سواحل مدیترانه تشکیل دهند. در دوره امپراتوری سلجوقی با جابجایی و مهاجرت بزرگ اقوام ترک، آذربایجان و آناتولی دچار دگرگونی‌های قومی، سیاسی و نظامی گردید و آذربایجان و آناتولی جزو مناطق اصلی تجمع و اسکان ایل‌های بزرگ ترک قرار گرفت. تا پیش از حضور ترک‌ها در آذربایجان، دول مسیحی همسایه از جمله بیزانسی‌‌ها و گرجی‌‌ها هر زمان قدرت و فرصت پیدا می‌کردند به مناطق مختلف آذربایجان می‌تاختند ولی با غالب شدن ترک‌ها در آذربایجان ورق برگشت و به مرور آناتولی و قفقاز در معرض حملات و کشور‌گشایی‌های ترک‌ها قرار گرفت.

در دهه‌ها اولیه حکومت سلجوقی، ترک‌ها در منطقه آذربایجان و از جمله مرند ساکن شده بودند و جمعیت غالب منطقه را تشکیل می‌دانند. در دوران حکومت آلپ ارسلان، وی در مرند با یکی از رهبران ترکمان به نام طغتکین ملاقات کرد که جزو جنگجویان و جهادگران علیه امپراتوری مسیحی بیرانس بود و طی جنگ‌های مختلف، شناخت کافی از سرزمین روم داشت و توانست امپراتور سلجوقی را برای جنگ با بیزانسی‌‌‌ها برانگیزد. در نهایت طی جنگ‌های مکرر امپراتوری ترکان سلجوقی با امپراتوری بیزانس در سال ۴۶۳ هجری در جنگ ملازگرد ترک‌‌ها بر بیزانس غلبه کردند. و در ادامه با مهاجرت ترک‌‌ها به آناتولی حکومت سلجوقیان روم را در آناتولی و ترکیه امروزی پایه گذاری کردند.

اواخر دورهٔ سلجوقیان

در اواخر سده ششم هجری، هم‌زمان با جنگ‌های صلیبی و درگیری دولت‌های مسلمان با نیروهای مسیحی اروپایی در مشرق‌زمین، اقتدار سلجوقیان عراق (سلجوقیان عراق عجم) رو به افول نهاد. رقابت میان شاهزادگان سلجوقی، کاهش انسجام اتابکان ایلدگزی آذربایجان و نبود هماهنگی میان حکومت‌های مسلمان، موازنه سیاسی در قفقاز و آذربایجان را تضعیف کرد.

هم‌زمان، پادشاهی باگراتی گرجستان با تثبیت اوضاع داخلی، مهار اشراف محلی و تقویت سازمان نظامی خود، سیاست توسعه‌طلبانه‌ای را در قفقاز جنوبی و سرزمین‌های مسلمان‌نشین در پیش گرفت. در نتیجه، طی اواخر سده ششم و اوایل سده هفتم هجری، شهرهای آذربایجان، از جمله مرند، تبریز، اردبیل، بارها هدف یورش سپاهیان گرجی قرار گرفتند.سپاه گرجستان پس از تصرف نخجوان، به سوی جلفا پیشروی کرد و از مسیر دره‌دوز (Dareduz) به مرند رسید. به گزارش منابع، مردم مرند که توان مقاومت در برابر سپاه گرجستان را نداشتند، شهر را تخلیه کردند. گرجیان پس از ورود به مرند، شهر را غارت کردند و سپس به سوی تبریز حرکت کرده و پیرامون آن را به محاصره درآوردند. پژوهشگران این حملات را حاصل هم‌زمانِ قدرت‌گیری پادشاهی گرجستان، افول اقتدار سلجوقیان عراق عجم و ضعف و پراکندگی سیاسی امیرنشین‌های مسلمان قفقاز و آناتولی دانسته‌اند.

این روند با ورود خوارزمشاهیان به آذربایجان دستخوش تغییر شد. قدرت‌یابی خوارزمشاهیان در شمال‌غرب ایران و سپس یورش مغولان، موازنه سیاسی و نظامی منطقه را دگرگون کرد و به دوره گسترش نفوذ و برتری نظامی پادشاهی گرجستان در قفقاز پایان بخشید.

دورهٔ ایلخانان

تأسیس امپراتوری ایلخانی فصلی نو در تاریخ سیاسی و مذهبی کشور ایران و به خصوص ایالت آذربایجان بود. در دورهٔ ایلخانی، قرار گرفتن پایتخت‌های ایلخانان در شمال‌غرب ایران، از جمله مراغه، تبریز و سلطانیه، به‌تدریج از اهمیت خراسان و عراق کاست و آذربایجان به‌عنوان رکن سوم هویت تمدنی ایران، جایگاه برجسته‌تری در جغرافیای انسانی ایران یافت. این تحول در شرایطی رخ داد که حضور و نفوذ ترکان در آذربایجان از دورهٔ سلجوقیان گسترش یافته بود و زبان ترکی پیش از دورهٔ ایلخانی نیز در منطقه رواج یافته بود.

در دورهٔ ایلخانان، استقرار و جابه‌جایی گروه‌های ترک و مغول در آذربایجان این روند را تقویت کرد و بر گسترش کاربرد زبان ترکی در منطقه افزود. در همین دوره، مرزهای آذربایجان با خراسان و عراق برجسته‌تر شد و رقابت سلسله‌های چوپانیان و جلایریان در آذربایجان نیز در عمل به شکل‌گیری و تثبیت سه حوزهٔ جغرافیایی تمدنی در ایران انجامید.

در طی دوره‌های تاریخی بعد شکل‌گیری دولت‌های آل چوپان، آل جلایر، آق‌قویونلوها و قره‌قویونلوها در منطقه آذربایجان موجب شد آذربایجان به مرور به یکی از کانون‌های مهم تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و به ویژه مذهبی در ایران تبدیل شود. در دورهٔ ایلخانان بر رونق و آبادی مرند افزوده شد. بنای کاروانسرای آیراندیبی و قلعهٔ هلاکو در شمال مرند نیز از بناهای اواخر دورهٔ ایلخانی، یعنی زمان ابوسعید بهادرخان به سال ۷۳۱ است که کتیبهٔ محراب مسجد جامع مرند نیز مربوط به آن دوران است.

دورهٔ تیموریان و ترکمانان

مرند در زمان حکومت قراقویونلوها، محل پیکارهای مختلفی می‌باشد. در سال ۸۰۷ هجری، مرند به دست سپاهیان «میرزا ابوبکر کرد» غارت گردید. قرایوسف در سال ۸۰۹، پس از جنگ با ابوبکر در مرند، زمستان را اتراق کرد. جهانشاه میرزا قرایوسف، هنگام جنگ با برادر خود اسکندر میرزا در مرند اقامت گزید. قراقویونلوها یکی از بیست و چهار تیره از ترکان اوغوز یا که در اصطلاح منابع اسلامی به عنوان ترکمانان شناخته می‌شوند، در دروان امپراتوری ایلخانان در زمان ارغون ایلخانی، از منطقه ترکستان به طرف غرب و خاورمیانه کوچ می‌کنند و به مرور در مناطق مختلف آذربایجان و بعداً در ارزنجان و سیواس ساکن می‌شوند.

دورهٔ آق‌قویونلوها

در سال ۸۳۷، شهر مرند پس از نبردی طولانی بین آق‌قویونلوها و تیموریان به دست آق قویونلوها فتح گردید.

دوره صفویه

با روی کار آمدن صفویان و انتخاب تبریز به عنوان پایتخت توسط شاه اسماعیل یکم، مرند در کانون توجه حکومت صفوی قرار گرفت. در دوره شاه عباس یکم، حکومت مرند به جمشید سلطان دنبلی واگذار شد و خاندان دنبلی برای مدتی اداره مرند و خوی را در اختیار داشتند. این خاندان از جمله نیروهای محلی تأثیرگذار در شمال‌غرب ایران در دوره صفوی به‌شمار می‌رفتند.

آذربایجان در نیمه دوم قرن ۱۲ هجری دارای گستره‌ای از ایل‌های قدرتمند و بزرگ یود که در طول دوره‌های تاریخی در بخش‌های وسیعی از سرزمین آذربایجان ساکن شده بودند. افشارها، شاهسون‌ها، دنبلی‌ها، شقاقی‌ها، جوانشیرها و ایلات کرد زبان غرب آذربایجان و ایل‌های مختلف ترک که در شهرهای آذربایجان سکونت و حکومت داشتند. ایل دنبلی از ایلات قدرتمند آذربایجان محسوب می‌شوند که در زمان شاه طهماسب اول صفوی در شمال غرب آذربایجان در منطقه سکمن آباد و خوی ساکن شدند و بعداً در دوران صفویه و حکومت نادر شاه در کنار دیگر ایل‌های منطقه نقش مهمی در جریانات سیاسی منطقه آذربایجان ایفا کردند. افشارها و دنبلی‌ها از جمله اقوامی بودند که نقش پر رنگ‌تری در منطقه آذربایجان داشتند، افشارها از ایل‌های بزرگ و قدرتمند قزلباش به‌شمار می‌روند که در دوران صفویه موقعیت ممتازی داشتند و بعد از صفویه نیز نقش مهمی در تحولات سیاسی ایران ایفا کردند.

دوره قاجار

در آغاز دوره قاجار، مرند همچنان در اختیار خاندان دنبلی قرار داشت؛ اما با تثبیت حاکمیت قاجار، از نفوذ و قدرت این خاندان کاسته شد. در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار، حکومت مرند از دنبلی‌ها گرفته شد و حاکم آن به‌طور مستقیم از سوی ولیعهد و حاکم کل آذربایجان منصوب می‌شد. این تحول بخشی از روند تمرکز قدرت و کاهش نفوذ حکومت‌های محلی در آذربایجان طی دوره قاجار بود.

در دوره قاجار مرند به دلیل واقع شدن در مسیرهای بازرگانی با روسیه و عثمانی و نزدیکی به مرز روسیه و مبادلات بازرگانی و اقتصادی از اهمیت فراوانی برخوردار گردید. در این دوره امنیت راه‌های منطقه و مرند به‌وسیله قشون یکانی‌ها تأمین می‌گشت که پس از نادرشاه در ولایت مرند در ناحیهٔ یکانات امروزی ساکن شدند و به دلیل داشتن روحیه جنگاوری در امور نظامی تبحر خود را نشان داده و به مناصب بالای نظامی و حکومتی نائل آمدند و نفوذ زیادی در منطقهٔ آذربایجان و شهر مرند پیدا کردند. نظرعلی خان یکانلی مرندی و زال خان یکانی از خوان‌های بزرگ این طایفه بودند که سال‌ها حکومت منطقه یکانات مرند را بر عهده داشتند.

در سال ۱۲۴۳ هجری قمری، عباس میرزا قاجار، ولیعهد فتحعلی‌شاه قاجار و فرمانده نیروهای ایران، در جریان آماده‌سازی نیروهای ایران برای مقابله با امپراتوری روسیه در مرند اردو زد. در آن زمان، ایران درگیر جنگ‌های متعددی با روسیه بود که در پی گسترش قلمرو و نفوذ روسیه در قفقاز و نواحی شمالی ایران شکل گرفته بود. عباس میرزا از فرماندهان اصلی نیروهای ایران در این جنگ‌ها بود و در سازماندهی و فرماندهی نیروهای ایرانی نقش داشت.

در جریان جنگ دوم ایران و روسیه، فرماندهی کل قوای روسیه در جبههٔ قفقاز به ایوان پاسکویچ واگذار شد. نیروهای روس پس از پیشروی در قفقاز و عبور از رود ارس به سوی آذربایجان حرکت کردند و مرند را بدون مقاومت تصرف کردند. آنان در سوم ربیع‌الثانی سال ۱۲۴۳ هجری قمری وارد تبریز شدند. پس از رسیدن نیروهای روسیه به تبریز و ادامهٔ پیشروی آنان، فتحعلی‌شاه قاجار خواستار صلح شد و مذاکراتی میان طرفین انجام گرفت. عهدنامهٔ ترکمانچای در ۱ اسفند ۱۲۰۶ خورشیدی میان ایران و روسیه امضا شد و به جنگ دوم ایران و روسیه پایان داد. بر اساس این عهدنامه، خانات ایروان و خانات نخجوان به روسیه واگذار شد و ایران متعهد به پرداخت غرامت جنگی شد.

جنبش مشروطه

در جریان جنبش مشروطه ایران، مرند از جمله شهرهای تأثیرپذیر از تحولات سیاسی آذربایجان بود. در این دوره، شکرالله‌خان شجاع‌نظام، حاکم مرند، از مخالفان نیروهای مشروطه‌خواه به‌شمار می‌رفت. به نوشته پژوهشگران، وی در جریان محاصره تبریز و درگیری‌های میان نیروهای استبدادطلب و مشروطه‌خواهان، با مخالفان مشروطه همکاری داشت. در همین دوره، رقابت‌هایی نیز میان خاندان شجاع‌نظام و خاندان زال‌خان بر سر حکومت مرند شکل گرفت که بر اوضاع سیاسی منطقه تأثیر گذاشت.

در جریان جنبش مشروطه، مرند یکی از مراکز فعالیت مشروطه‌خواهان در آذربایجان بود. بنا بر منابع تاریخی، شماری از فعالان و مجاهدان مشروطه از این شهر و نواحی پیرامون آن برخاستند. از جمله افراد مرتبط با جنبش مشروطه در مرند می‌توان به میرزا حسین‌خان یکانی، رضاقلی سرتیپ یکانی، میرزا عیسی حکیم‌زاده، اسماعیل یکانی، نورالله یکانی، حبیب‌الله شاملوی مرندی، حاج ابراهیم ذوالفقارزاده و میرزا صابر مرندی، صاحب روزنامهٔ «مکافات»، اشاره کرد. همچنین گزارش شده است که ستارخان در دوره مشروطه با برخی از چهره‌های سرشناس مرند، از جمله میرزا حسین‌خان یکانی و رضاقلی سرتیپ یکانی، روابط نزدیکی داشته است.

وضعیت طبیعی

جغرافیا

مرند، مرکز شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی، در حدود ۶۵ کیلومتری شمال‌غرب تبریز و در مسیر راه‌آهن تبریز به جلفا قرار گرفته است و راه‌های ترانزیتی مهم ایران به ترکیه و اروپا و همچنین مسیر ایران به جمهوری آذربایجان و ارمنستان از این شهر عبور می‌کنند.موقعیت جغرافیایی مرند در حدفاصل تبریز و محور ارس–جلفا و منطقه آزاد ارس، این شهر را به یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان مرکز آذربایجان شرقی، قفقاز و ترکیه تبدیل کرده است؛ به‌گونه‌ای که از طریق جلفا در شمال و محورهای ارتباطی خوی و ماکو در غرب، با شبکهٔ ارتباطی قفقاز و ترکیه پیوند می‌یابد. این شهرستان از شمال به رود ارس و شهرستان جلفا، از جنوب به شهرستان‌های شبستر و تبریز، از شرق به شهرستان اهر(منطقه قره‌داغ و جنگل‌های ارسباران) و از غرب به شهرستان‌های خوی و ماکو در استان آذربایجان غربی محدود می‌شود. این موقعیت جغرافیایی و ارتباطی در شکل‌گیری اهمیت اقتصادی و ترانزیتی مرند و گسترش تبادلات اقتصادی، فرهنگی و گردشگری آن نقش داشته است.فاصلهٔ مرند تا تهران ۷۲۴ کیلومتر است.

آب و هوا

آب‌وهوای مرند در ردهٔ اقلیم خشک و سرد قرار دارد و منطقه بیشتر تحت تأثیر توده‌های هوای مدیترانه‌ای است. میزان متوسط بارندگی در مناطق مختلف شهرستان مرند متفاوت است و از حدود ۲۲۰ میلی‌متر در هرزندات و یکانات تا حدود ۳۷۳ میلی‌متر در حومهٔ مرند و یام در سال تغییر می‌کند. حداقل دمای مطلق در شهرستان حدود ۲۲- درجهٔ سانتی‌گراد و حداکثر آن ۳۷ درجهٔ سانتی‌گراد گزارش شده و شمار روزهای یخبندان نیز از ۱۰۹ روز در سال تجاوز نمی‌کند.

بر پایهٔ داده‌های ایستگاه هواشناسی مرند، میانگین دمای هوا در گرم‌ترین ماه سال، مرداد، حدود ۲۴٫۶ درجهٔ سانتی‌گراد و در سردترین ماه، دی، حدود ۲٫۲- درجهٔ سانتی‌گراد است. رطوبت نسبی هوا نیز در طول سال تغییر می‌کند و مقادیر آن حدود ۲۶ تا ۷۹ درصد گزارش شده است. بارش در مرند توزیع فصلی دارد و بیشترین بارش ماهانه در اردیبهشت و کمترین میزان بارش در شهریور رخ می‌دهد. بر پایهٔ داده‌های ۲۶ سالهٔ ایستگاه چرچر مرند، بارش سالانه در این ایستگاه بین حدود ۱۵۰ تا ۴۵۰ میلی‌متر متغیر بوده و میانگین آن حدود ۲۷۵٫۳ میلی‌متر گزارش شده است.

مردم

اهالی شهر مرند، همانند ساکنان سایر نواحی استان آذربایجان شرقی، آذربایجانی بوده و به زبان ترکی آذربایجانی و با لهجهٔ محلی خود سخن می‌گویند.

شهر مرند نسبت به شهرهای دیگر استان، بیشتر جاذبهٔ تجارتی دارد و مردم بیشتر به مشاغل تجارت خُرد روی آورده‌اند. به‌طوری‌که مراکز خرید و بازارهای فراوان و پر رونقی در این شهر احداث شده است.

جمعیت شهر مرند در سال ۱۳۸۵ خورشیدی، بالغ بر ۱۱۴٬۱۶۵ نفر بوده است که از این میان ۵۷٬۱۵۱ نفر مرد و ۵۷٬۰۱۴ نفر زن بوده‌اند که در قالب ۲۹٬۷۵۵ خانوار، ساکن این شهر بوده‌اند.

جمعیت

شهر مرند از نظر جمعیتی، مهم‌ترین مرکز شهری شهرستان مرند به‌شمار می‌رود. پژوهشی درباره عملکرد فضایی شهر مرند نشان می‌دهد که این شهر حدود ۸۰ درصد از جمعیت شهری شهرستان را در خود جای داده و جمعیت آن حدود ۱۶ برابر دومین شهر شهرستان بوده است. این پژوهش موازنه مهاجرتی شهر مرند را مثبت و موازنه مهاجرتی کل شهرستان مرند را منفی گزارش کرده است.

پژوهش دیگری درباره مناطق شهری مرند، توزیع جمعیت و دسترسی به خدمات و کاربری‌های شهری را در مناطق مختلف شهر بررسی کرده است. این مطالعه با بررسی ۱۲ نوع کاربری و خدمت شهری نشان داده است که توزیع خدمات و کاربری‌ها میان مناطق شهر متعادل نیست و میان پراکنش جمعیت و توزیع سرانه‌های خدماتی در مناطق شهر رابطه‌ای مشاهده نشده است.

در بررسی روند رشد و توسعه شهر مرند، تغییرات جمعیت و گسترش کالبدی شهر در فاصله سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۰ مورد بررسی قرار گرفته است. در سال ۱۳۳۵، جمعیت شهر حدود ۱۳٬۸۲۱ نفر و مساحت آن حدود ۶۸ هکتار بود. در دهه‌های بعد، همزمان با افزایش جمعیت، محدوده کالبدی شهر نیز گسترش یافت؛ با این حال، سرعت گسترش کالبدی در برخی دوره‌ها از رشد جمعیت بیشتر بود.

در فاصله سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰، جمعیت شهر مرند به ۱۲۴٬۳۲۳ نفر و مساحت آن به حدود ۱٬۷۹۶ هکتار رسید. در این دوره، گسترش سطح شهر با سرعت بیشتری نسبت به رشد جمعیت انجام شد و مساحت محدوده شهری افزایش چشمگیری یافت. پژوهشگران این روند را نشانه‌ای از گسترش فضایی ناموزون شهر دانسته و نبود الگوی مناسب ساخت‌وساز و توسعه شهری را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری این وضعیت عنوان کرده‌اند.

صنایع دستی

قالی‌بافی

شهر مرند همانند سایر شهرهای منطقهٔ آذربایجان، یکی از کانون‌های مهم قالی‌بافی در سطح کشور محسوب می‌شود. در شهر مرند و نیز در تمام شهرها و روستاهای حومهٔ آن، کارگاه‌های بزرگ و کوچک بافت قالی و قالیچه، گلیم و خورجین دایر است. این صنعت به استناد منابع تاریخی، قرن‌هاست که در این منطقه رواج داشته و همواره یکی از منابع عمدهٔ درآمد مردم محسوب می‌شده است. قالی‌ها و قالیچه‌های نفیس بافت مرند و روستاهای حومه‌اش، نه تنها در بازارهای فرش داخل کشور، بلکه در خارج از کشور نیز شهرت بسیار دارد و از نظر صادرات نیز اهمیت بسزایی دارد. صنعت قالی‌بافی در شهر مرند به صورت کارگاهی و در روستاها به صورت تک‌بافی، یکی از مشاغل فراگیر مردم به‌شمار می‌رود و محصولات آن‌ها در طرح‌ها و نقش‌های متنوع و بافت‌های گوناگون به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌شود.

سبدبافی

از دیگر صنایع دستی شهر مرند، بافت انواع سبدها برای حمل نان و میوه از ساقهٔ گندم است که به نوبهٔ خود از شهرت زیادی برخوردار است.

فانوسکا بافی

روستای هوجقان، یکی از مناطقی است که سال‌های سال، مردم آن‌جا در بافتن فتیله‌های چراغ، مهارت کامل داشته و تولیدات خود را به سراسر کشور عرضه می‌کردند. با گسترش نیروی برق و روشنایی الکتریسیته و رکورد فروش فتیله، مردم صنعت‌گر این روستا به بافتن «فانوسقه» یا کمربندهای نظامی و نوار کفش پرداختند و در حال حاضر، یکی از مراکز مهم تولید این محصول می‌باشد.

سفال‌گری و سرامیک‌سازی

محصولات سرامیک، در چند کارگاه شهر زنوز تولید می‌شود. استادکاران سرامیک زنوز، از نوعی خاک مرغوب (کائولن یا خاک چینی) استفاده می‌کنند و به نقاط دیگر جهت فروش، صادر می‌نمایند. علاوه بر کارگاه‌های سرامیک‌سازی، کارگاه‌های سفال‌گری نیز در بعضی از مناطق شهر مرند و روستاهای اطراف وجود دارند.

کتابخانه‌ها

در سال ۱۳۸۷، با بهره‌برداری از کتابخانه عمومی شهید بهشتی، شمار کتابخانه‌های شهرستان مرند به ۹ باب رسید. در آن زمان، کتابخانه‌های پارک شهر و کوثر در مرکز شهر، کتابخانه عمومی زنوز، یک کتابخانه در کشکسرای و دو کتابخانه در یامچی، همراه با کتابخانه‌های روستایی گلین‌قیه، هرزند و یکان‌کهریز در شهرستان فعالیت داشتند. کتابخانه پارک شهر با ۱۲۰۰ مترمربع زیربنا و کتابخانه کوثر، ویژه بانوان، از کتابخانه‌های اصلی شهر مرند بودند.

در سال ۱۳۹۷ نیز کتابخانه‌های پارک شهر و شمیم کوثر در طرح «کتابخانه‌گردی» نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور قرار گرفتند. کتابخانه عمومی شهید بهشتی نیز که در سال ۱۳۸۸ افتتاح شده بود، در بهمن ۱۴۰۳ پس از بهسازی بازگشایی شد. این کتابخانه ۵۸۲ مترمربع مساحت و ۳۱۲ مترمربع زیربنا دارد. در همان سال، شهرستان مرند دارای ۱۰ کتابخانه عمومی اعلام شد.

اماکن تاریخی، دیدنی و گردشگری

از اماکن تاریخی و باستانی این شهر می‌توان به قلعه مانداگارانا، مسجد جامع مرند، تپه باستانی سیوان و بازار کوزه‌فروشان، مسجد بازار، کاروانسرای عباسی مرند، تفرجگاه موغان یوردو و ده‌ها اثر دیگر اشاره کرد. در تپه سیوان یک ته‌ستون هخامنشی و سفالینه‌های پارتی یافته شده است.

قلعه مانداگارانا

تپه یالدور یا قلعه مانداگارانا از محوطه‌های باستانی شهر مرند در استان آذربایجان شرقی است که در کنار رودخانه فصلی یالدور قرار دارد. بر پایه گزارش‌های باستان‌شناسی، هسته اولیه این قلعه به هزاره چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد و در دوره اورارتو یکی از ۲۲ قلعه خاکی و مستحکم اورارتویی به‌شمار می‌رفته است. این دژ به دلیل موقعیت خود در مسیرهای ارتباطی و تجاری منطقه اهمیت داشته و شواهدی از تداوم استقرار در آن در دوره‌های بعدی نیز گزارش شده است. قلعه یالدور در ۱ فروردین ۱۳۴۷ با شماره ۷۸۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. در گزارش‌های منتشرشده، مانداگارانا با ایالت تاریخی واسپورگان مرتبط دانسته شده و احتمال داده شده است که در دوره ساسانیان نقش مرکز منطقه‌ای این ایالت را داشته باشد.

مسجد جامع مرند

مسجد جامع مرند از بناهای تاریخی شهر مرند در آذربایجان شرقی و متعلق به دوره ایلخانان است. بنای مسجد در سال ۷۳۱ ه‍.ق، در دوره حکومت ابوسعید بهادرخان، ساخته شد و به‌ویژه به‌سبب محراب گچ‌بری‌شده و کتیبه‌های قرآنی آن اهمیت دارد. محراب مسجد دارای تزئینات گچ‌بری و کتیبه‌هایی به خط کوفی و خط رقاع است.

این مسجد در شمار مساجد تاریخی آذربایجان شرقی قرار دارد که در سال ۱۴۰۴ در پروندهٔ «مساجد ایرانی» به‌عنوان نامزد ثبت جهانی معرفی شدند. کتیبه محراب همچنین حسین بن محمود بن تاج‌خواجه را متولی و تأمین‌کننده هزینه‌های بنا از محل موقوفات معرفی می‌کند. محراب مسجد با گچ‌بری و کتیبه‌هایی به خط کوفی و رقاع تزئین شده است. در کتیبه‌ای دیگر، نام سازنده محراب «نظام بندگیر تبریزی» ذکر شده است.

کاروانسرای مرند

کاروانسرای شاه عباسی پیام در منطقه یام مرند از بناهای تاریخی مسیر جاده ابریشم است. قدمت این کاروانسرا به دوره‌های مغول و صفوی نسبت داده شده است. این کاروانسرا به دلیل قرار گرفتن در مسیر مبادلات کالا، دارای حیاط مرکزی وسیع و ساختار چهارایوانی است. بنای آن از سردری مرتفع، هشتی و گنبدخانه در بخش ورودی، حیاط مرکزی و اتاق‌ها و ایوان‌هایی مشرف به حیاط تشکیل شده است که برای اقامت کاروانیان مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

مسجد بازار

مسجد پیر بالا که با نام‌های مسجد بازار و مسجد امام نیز شناخته می‌شود، در مرکز بازار مرند قرار دارد. نام «مسجد امام» از نام‌هایی است که پس از انقلاب اسلامی ایران برای این مسجد به کار رفته است. بنای کنونی مسجد به دوره صفوی نسبت داده شده، هرچند درباره پیشینه و تاریخ دقیق بنای نخستین آن اطلاعات قطعی وجود ندارد.

بر اساس کتیبهٔ مرمرین مسجد، تعمیر اساسی بنا در سال ۱۲۶۸ ه‍.ق انجام شده است. مسجد دارای ۴۵ ستون سنگی دوازده‌ضلعی و ۹ گنبد آجری است. در کتیبهٔ مسجد نیز، بر پایهٔ باور رایج، محل دفن مادر نوح به این مکان نسبت داده شده است؛ بااین‌حال، دربارهٔ پیشینه و تاریخ اولیهٔ بنا دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

مسجد پیر بالا در ۳۰ بهمن ۱۳۸۶ با شمارهٔ ۲۱۲۳۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

روستاهای پلکانی زنوزق

زنوزق روستایی در شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی است که در دامنه‌های کوه قلعه قرار دارد. این روستا به دلیل قرارگیری خانه‌ها در شیب کوه و استفاده از معماری پلکانی، از روستاهای پلکانی شناخته‌شدهٔ ایران به‌شمار می‌رود. در برخی گزارش‌ها از زنوزق به‌عنوان «بزرگترین روستای پلکانی ایران» یاد شده است.

خانه‌های روستا در دامنهٔ کوه به‌صورت پلکانی در کنار یکدیگر ساخته شده‌اند و باغ‌های سیب، زردآلو و گردو بخش قابل توجهی از پیرامون روستا را پوشانده‌اند. نام زنوزق نیز «زنوز داغ» به معنای «زنوز کوهستانی» نسبت داده شده است.

پیست اسکی پیام

پیست اسکی پیام در منطقهٔ یام در شهرستان مرند و در دامنهٔ رشته‌کوه میشو قرار دارد. این پیست در سال ۱۳۴۸ در زمینی به مساحت ۳۰ هکتار و در ارتفاع حدود ۱۸۰۰ متر از سطح دریا راه‌اندازی شد. طول پیست ۸۰۰ متر گزارش شده است و از آن برای ورزش‌های زمستانی، تمرین و برگزاری مسابقات اسکی استفاده می‌شود.

پیست پیام از امکاناتی مانند دستگاه‌های بالابر، پیست آموزش کودکان و افراد مبتدی، مسیر اسنوبرد، پارکینگ، رستوران، خدمات بهداشتی و امکانات رفاهی برخوردار است. منطقهٔ پیام همچنین از مقاصد گردشگری زمستانی در آذربایجان شرقی به‌شمار می‌رود.

فهرستی از آثار تاریخی مرند:

قلعه چراگاه امیر

بنای هرزند جدید

قلعه هولاکو

گورستان عریان تپه

گورستان هزاره اول

گورستان النجق

قلعه میاب

قلعه دوکجان

حمام قاضی

کاروانسرای قینر

حمام حاجی موسی

حمام دیزج علیا

مسجد بازار

گورستان یکان سعدی

گورستان قدیمی یکان علیا

قلعه یامچی

امامزاده یکان سفلی

امامزاده اردلان

قلعه لیوار

قبرستان قدیمی خرابه مرکید

قلعه گردو اصلی کندی

مسجد جامع مرند

کاروانسرای هلاکو

امامزاده ابراهیم

مسجد امام

گورستان بناب

گورستان تاریخی ابرغان

گورستان تاریخی کوهناب

کاروانسرای شاه عباسی

گورستان تاریخی گلین تپه

گورستان تاریخی قربان دیزج

کاروانسرای شاه عباسی

گورستان تاریخی محبوب آباد

گورستان تاریخی زرغان

گورستان قدیمی انامق

قلعه جیق روستای چایکسن

گورستان تاریخی هرزند عتیق

کاروانسرای شاه عباسی

کاروانسرای مرند

امامزاده علمدار

امامزاده احمد

قلعه روستای هرزند عتیق

آرامگاه پیر مرند

کلیسای موجومبار

مقبره میرزا محمد حسین زنوزی

روستای پلکانی مولو

تفرجگاه موغان یوردو روستای توریستی گلجار

ساختار شهری مرند

شهرداری مرند به عنوان اولین شهرداری الکترونیک در کشور معرفی شده است. مرند امروزه دارای محله‌ها و چندی شهرک می‌باشد.

محله‌های قدیمی مرند

مرند از جند محله تشکیل شده بود به نام‌های رفیع آباد، یالدور نخودبیگ، قنبرچشمه، بازار، یوخاری کوچه، ایستگاه، قره آغاج، دولر، مومن‌لر، سیدلر، زمینّی لر، چهل گز و قوشا دکانلار، آغ زمی

محله‌های نوساز شهر مرند

اندیشه و شهید فهمیده: محله شمال شرقی مرند

میناخور و فرمان آباد: محله شمال مرند

شهید اوهانی و شهریار: محله غرب مرند

باغ عراقی و آبیاری و: محله جنوب مرند

آغ زمین و ناصرآباد راه اردکلو: محله شرق مرند

تربیت و نشاط و هاتف: محله شمال غربی مرند

علی‌آباد وراه انامق: محله جنوب غربی مرند

گوارا و شقایق گلخانه: محله جنوب شرقی مرند

حمل و نقل و راه‌های ارتباطی

جاده‌ای

شهر مرند به دلیل قرارگیری در شاهراه ارتباط ایران-اروپا از موقعیت بی‌نظیر جغرافیایی و ارتباطی برخوردار است. بزرگراه تبریز-مرند، جاده مرند-بازرگان، جاده مرند-جلفا از مهم‌ترین راه‌های ارتباطی این شهر می‌باشد؛ که پروژهای تبدیل بزرگراه تبریز-مرند و جاده مرند-بازرگان به آزادراه و جاده مرند-جلفا به بزرگراه در حال انجام می‌باشد.

شهر مرند دارای دو کمربندی برون‌شهری با نام‌های آزادراه نوح (سه راهی پلیس راه-میدان بزرگ ارتش) و کمربندی شمالی (میدان بزرگ ارتش- سه راهی شهرک صنعتی) می‌باشد.

همچنین جاده مرند-تسوج که در سال‌های اخیر یکی از اصلی‌ترین نیازمندی‌های ساکنان شهر مرند بوده اکنون در حال ساخت می‌باشد. با احداث این جاده مسافت حدود یک و نیم ساعته مرند-صوفیان-شبستر-تسوج به مسافت حدود نیم ساعته مرند-تسوج کاهش خواهد یافت.

پایانه مسافربری برون‌شهری مرند به دلیل وسعت روزافزون شهر و افزایش انتظار شهروندان دیگر پاسخگوی حدود ۱۵۰٫۰۰۰ نفر نمی‌باشد برای همین منظور شهرداری مرند پروژه احداث ترمینال مسافربری جدید در بیرون از شهر را شروع کرده است.

ریلی

شهر مرند در مسیر راه‌آهن برقی تبریز به جمهوری آذربایجان قرار دارد. ایستگاه راه‌آهن این شهر هر هفته سه بار قطار تهران-مرند و سه بار قطار تبریز-مرند را میزبانی می‌کند.

خط آهن عبوری از مرند به دلیل این که تقریباً یک دوم این شهر را محاصره کرده، مشکلات فراوانی را برای شهروندان مرندی ایجاد کرده است. این مهم باعث شده است مسئولان شهری و استانی درصدد انتقال خط آهن و ایستگاه راه‌آهن به بیرون از محدوده شهری باشند.

اقتصاد

کشاورزی

کشاورزی از فعالیت‌های مهم اقتصادی در شهرستان مرند است و زراعت و باغداری بخش قابل توجهی از فعالیت‌های تولیدی منطقه را تشکیل می‌دهند. از مهم‌ترین محصولات کشاورزی مرند می‌توان به گندم، سیب، زردآلو و دیگر محصولات باغی اشاره کرد. در سال ۱۴۰۵، سطح زیرکشت گندم در شهرستان مرند ۱۱٬۵۵۰ هکتار اعلام شد که ۶٬۵۵۰ هکتار آن به گندم آبی و ۵٬۰۰۰ هکتار به گندم دیم اختصاص داشت و تولید نهایی گندم حدود ۳۰ هزار تن پیش‌بینی شد.

باغداری نیز از بخش‌های مهم کشاورزی منطقه است. در سال ۱۳۹۲، حدود ۳٬۴۰۰ هکتار از باغ‌های شهرستان مرند به کشت سیب اختصاص داشت و بیش از ۸۳ هزار تن سیب از این باغ‌ها برداشت شد. توسعه ظرفیت سردخانه‌ای و نگهداری محصولات باغی نیز از مسائل مرتبط با زنجیره تولید و عرضه محصولات باغی منطقه بوده است. زردآلو نیز از محصولات شاخص باغی مرند است و مرند از نظر تولید زردآلو در رتبه نخست آذربایجان شرقی و رتبه سوم کشور است..

پسته نیز در منطقه یامچی کشت می‌شود؛ در سال ۱۳۹۷ حدود ۳۰۰ هکتار از اراضی این منطقه زیر کشت پسته بود که ۹۰ هکتار آن بارور و تولید سالانه آن حدود ۱۰۰ تن اعلام شد.

در کنار محصولات متداول زراعی و باغی، زعفران نیز در کشاورزی مرند کشت می‌شود. بر اساس گزارش جهاد کشاورزی شهرستان، ۱۸۴ هکتار از اراضی مرند به کشت زعفران اختصاص داشت و تولید سالانه آن حدود ۷۵۰ کیلوگرم اعلام شده بود. با این حال، کشاورزی منطقه با محدودیت منابع آب نیز روبه‌رو است. بر اساس گزارشها، تراز آبخوان مرند از آغاز اندازه‌گیری در سال ۱۳۶۰ حدود ۲۱ متر کاهش یافته و میزان فرونشست زمین در منطقه مرند ۱۸٫۹ سانتی‌متر در سال اعلام شده است.

صنایع تبدیلی

صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی و دامپروری از بخش‌های مرتبط با اقتصاد شهرستان مرند است. در سال ۱۴۰۵، ۲۳ واحد صنایع تبدیلی و تکمیلی دارای پروانه بهره‌برداری در شهرستان وجود داشت که ۱۴ واحد از آنها فعال و ۹ واحد غیرفعال بودند. همچنین ۴۹ واحد جواز تأسیس دریافت کرده بودند. این واحدها در زمینه‌هایی مانند سردخانه، بسته‌بندی، تولید خوراک دام، لواشک، آب‌میوه، آرد، رب گوجه‌فرنگی و فرآوری محصولات کشاورزی فعالیت داشتند. اشتغال اعلام‌شده در این واحدها ۱٬۷۶۸ نفر و ظرفیت سالانه واحدهای فعال ۱۴۱٬۲۰۰ تن گزارش شده است.

فرآوری محصولات دامی نیز بخشی از صنایع تبدیلی شهرستان است. در سال ۱۳۹۸، سالانه حدود ۲۵ هزار تن شیر در شهرستان مرند تولید می‌شد که بخش عمده آن برای فرآوری به مراکز و کارخانه‌های دیگر در استان ارسال می‌شد. در آن زمان، تنها یک مرکز فرآوری شیر در شهرستان فعال بود و توسعه صنایع فرآوری لبنی به‌عنوان یکی از نیازهای شهرستان مطرح شده بود.

شهرک‌های صنعتی

شهرستان مرند دارای سه شهرک صنعتی و یک ناحیه صنعتی است. در سال ۱۴۰۳، تعداد واحدهای تولیدی فعال شهرستان ۱۵۴ واحد اعلام شد. در همین سال، تأمین آب به‌عنوان یکی از مشکلات اصلی شهرک‌های صنعتی شهرستان مطرح شد و طی سه سال پیش از آن ۷۰ میلیارد تومان برای رفع مشکلات شهرک‌های صنعتی مرند اختصاص یافته بود. شهرک صنعتی شماره ۲ نیز با مشکلاتی در زمینه تأمین آب و برق روبه‌رو بود که بر فعالیت واحدهای مستقر در آن اثر گذاشته بود.

شهرک صنعتی مرند در محور مرند–جلفا، در حدود ۸ کیلومتری شمال‌شرقی شهر مرند قرار دارد. این شهرک ۵۰ هکتار مساحت دارد که ۲۷ هکتار آن به زمین صنعتی اختصاص یافته است. در سال ۱۳۸۴، ۲۶ واحد صنعتی و تولیدی با اشتغال ۶۱۷ نفر در آن فعال بودند. واحدهای مستقر در شهرک در زمینه‌هایی از جمله صنایع غذایی، نساجی، برق، شیمیایی، سلولزی، صنایع کانی فلزی و غیرفلزی، الکترونیک و خدمات فعالیت داشتند.

شهرک صنعتی مرند ۲ در کیلومتر ۲۶ جاده مرند–خوی قرار دارد و در سال ۱۳۹۴ به بهره‌برداری رسید. در سال ۱۴۰۵، ۲۶٫۲ هکتار از زمین‌های صنعتی این شهرک به سرمایه‌گذاران واگذار شده بود و ۲۳ قطعه در زون‌های فلزی، شیمیایی، غذایی، سلولزی و کانی غیرفلزی واگذار شده بود. این شهرک دارای هفت زون صنعتی شامل برق و الکترونیک، نساجی، سلولزی، کانی غیرفلزی، فلزی، شیمیایی و صنایع غذایی است. در همان گزارش، اجرای طرح صنعتی «سن‌ایچ» در زمینی به مساحت ۱۳٫۲ هکتار و در سه فاز، با سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵ هزار میلیارد ریال و پیش‌بینی اشتغال مستقیم ۱٬۵۰۰ نفر در پایان پروژه اعلام شد.

معادن

معدن و صنایع معدنی از بخش‌های اقتصاد شهرستان مرند هستند. بر اساس گزارش‌های سال ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، در شهرستان مرند حدود ۴۰ تا ۴۵ معدن شناسایی شده بود که حدود ۱۱ تا ۱۲ معدن از آنها فعال بودند؛ بخش قابل توجهی از معادن فعال در حوزه شن و ماسه و مصالح ساختمانی قرار داشتند. در یکی از گزارش‌های سال ۱۴۰۰ نیز بیش از ۷۶ درصد معادن شهرستان غیرفعال اعلام شده بود و از مشکلاتی مانند اختلافات محلی و ملاحظات زیست‌محیطی به‌عنوان برخی موانع فعالیت معادن نام برده شده است.

یکی از معادن شناخته‌شده شهرستان، معدن کائولن زنوز است. یک پژوهش علمی در نشریه مهندسی معدن، معدن کائولن زنوز را که در شهرستان مرند قرار دارد، بزرگ‌ترین معدن کائولن خاورمیانه معرفی کرده است. این پژوهش با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای لندست ۸ و آستر و مطالعات صحرایی، پراکندگی کائولن در محدوده زنوز را بررسی کرد و شش محدوده با پتانسیل بالای کانی‌سازی کائولینیت را برای مطالعات آینده شناسایی کرد. نتایج سنجش از دور با مطالعات صحرایی و نمونه‌برداری اعتبارسنجی شد و پژوهشگران برای ارزیابی دقیق‌تر کیفیت و گسترش کائولن، نمونه‌برداری و اکتشاف تفصیلی در این محدوده‌ها را پیشنهاد کردند.

فعالیت‌های معدنی و فرآوری مواد معدنی نیز در اقتصاد شهرستان بازتاب داشته است. برای نمونه، در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ به‌ترتیب ۱۶٫۲ میلیارد و ۲۸٫۵ میلیارد تومان مالیات بر ارزش افزوده پرداختی شرکت صنایع خاک چینی ایران به حساب دهیاری‌ها و شهرداری‌های شهرستان مرند واریز شد. این شرکت در زمینه فرآوری کائولن فعالیت دارد و تولیدات معدنی مرتبط با کائولن در زنجیره فرآوری و تولید محصولات معدنی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

حمل‌ونقل و ترانزیت

شهرستان مرند به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی تبریز با جلفا و بازرگان، از موقعیت ترانزیتی برخوردار است. محورهای مرند–بازرگان و مرند–جلفا از مسیرهای ارتباطی مهم منطقه به‌شمار می‌روند و توسعه آنها از دهه ۱۳۸۰ مورد توجه قرار داشته است.

محور مرند–ایواوغلی نیز بخشی از مسیر ارتباطی منتهی به مرز بازرگان است. در سال ۱۳۹۸، طول این محور ۳۵ کیلومتر اعلام شد و طرح چهارخطه‌کردن آن در دو قطعه در دست اجرا بود. در همان سال، عبور سالانه بیش از ۲۰ هزار دستگاه کامیون کشنده از این مسیر گزارش شد. همچنین در سال ۱۳۹۸ حدود ۹ هزار دستگاه خودروی سنگین و چندین شرکت حمل‌ونقل داخلی در شهرستان فعال بودند.

توسعه زیرساخت‌های آزادراهی نیز در شبکه ارتباطی منطقه دنبال شده است. آزادراه تبریز–مرند–بازرگان بخشی از طرح‌های ارتباطی منتهی به مرز ایران و ترکیه است که با هدف تسهیل جابه‌جایی کالا و مسافر توسعه می‌یابد.

حمل‌ونقل ریلی نیز از طرح‌های زیرساختی مرتبط با آینده ترانزیتی مرند است. اتصال مرند به چشمه ثریا در امتداد کریدور ریلی سرخس–مشهد–تهران–تبریز–مرند–چشمه‌ثریا قرار دارد. در بهمن ۱۴۰۴، مدیرعامل شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که برقی و دوخطه‌کردن این کریدور در دستور کار قرار دارد و تکمیل آن مستلزم دوخطه‌کردن مسیر تبریز–مرند و اتصال آن به چشمه‌ثریا است.

دانشگاه‌ها

صنعت

در سال‌های اخیر با توجه به پیشرفت‌هایی که شهر مرند داشته است، کارخانجات مختلفی در اطراف این شهر احداث شده‌اند که از این میان، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

شهرک‌های صنعتی

شهرک صنعتی شماره ۱مرند

شهرک صنعتی شماره ۲مرند

شهرک صنعتی زنوز مرند

شهرک صنعتی سرامیکی مرند

ره‌آورد

ره‌آوردهای مرند شامل میوه‌ها، صنایع دستی و خشکبار است.