شوسف

شوسِف مرکز بخش شوسف شهرستان نهبندان در استان خراسان جنوبی ایران است. شهر شوسف در کنار شهر نهبندان یکی از دو شهر واقع در شهرستان نهبندان را تشکیل می‌دهند.

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۳٬۱۸۱ نفر (در ۸۷۹ خانوار) بوده‌است.

وجه تسمیه

درباره ریشه نام شوسف و وجه تسمیه آن، نظریات متعددی از سوی زبان‌شناسان و مورخان ارائه شده است که عمدتاً بر ریشه‌های باستانی و ویژگی‌های جغرافیایی منطقه استوار است:

- ریشه اوستایی و پهلوی: برخی پژوهشگران معتقدند «شوسف» از واژه باستانی «شوس» یا «شوش» مشتق شده است. در زبان‌های ایران باستان، این واژه گاه به معنای «محل خوش‌آب‌وهوا» یا «جای سرسبز» در دل کویر به کار می‌رفته است. وجود قنات‌های قدیمی در این منطقه که باعث ایجاد واحه در حاشیه بیابان شده، این نظریه را تقویت می‌کند.

- سنجش با نام‌های مشابه (خوسف و شوسف): با توجه به قرابت نام دو شهر «خوسف» و «شوسف» در یک حوزه جغرافیایی (خراسان جنوبی)، برخی زبان‌شناسان عقیده دارند این دو نام با هم در ارتباطند. همان‌طور که خوسف را مشتق از «هواسپ» (دارنده اسب خوب) می‌دانند، شوسف را نیز مرتبط با دسته‌بندی‌های باستانی قبایل یا ویژگی‌های دامداری منطقه قلمداد می‌کنند.

- تعبیر لغوی در گویش محلی: در برخی منابع محلی، شوسف را به معنای «محل شست‌وشو» یا جایگاهی که آب روان برای شست‌وشو داشته است تعبیر کرده‌اند، که به نقش حیاتی این شهر به عنوان ایستگاه استراحت و تجدید قوای کاروان‌ها در مسیر جاده زاهدان به بیرجند اشاره دارد.

تاریخچه

شوسف یکی از شهرهای کهنه‌ی منطقه قهستان و در جنوب شرقی ایران است که تاریخ آن با تاریخ راه‌های کاروان‌رو و مهاجرت‌های قومی در فلات ایران گره خورده است.

دوران پیش از اسلام و مهاجرت‌ها

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که بنیاد شوسف به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد. بسیاری از پژوهشگران تاریخ خراسان جنوبی، ساکنان اولیه این منطقه را مهاجرانی می‌دانند که در دوره‌های مختلف از مناطق دیگر (احتمالاً از مناطق مرکزی ایران یا حتی خارج از مرزها) به این سرزمین کوچ کرده‌اند. وجود بافت سنتی و معماری خشتی، نشان‌دهنده‌ی قدمت بالای سکونت در این نقطه‌ی حاشیه‌ی دشت لوت است.

دوران اسلامی و اهمیت راه زاهدان

در قرون اولیه اسلامی، شوسف به دلیل قرار گرفتن در مسیر راه اصلی میان بیرجند و زاهدان (و مسیرهای منتهی به بلوچستان و هند)، به عنوان یک پایگاه مهم استراحت کاروان‌ها شناخته می‌شد. جغرافیدانان قدیم مانند ابواسحاق اصطخری و ابن حوقل، به وجود آبادی‌های کوچکی در مسیر راه زاهدان اشاره کرده‌اند که شوسف یکی از آن‌ها بوده است. در این دوره، شوسف بیشتر به عنوان یک روستای بزرگ و ایستگاه کاروان‌سرا در تابعیت قلمرو نهبندان یا بیرجند اداره می‌شد.

دوران صفویه تا قاجار

در دوران صفویه و به ویژه در عصر نادرشاه افشار، به دلیل نیاز به گشت و گذار در مرزهای جنوبی و کنترل راه‌های تجاری، اهمیت ایستگاه‌هایی نظیر شوسف افزایش یافت. بافت تاریخی فعلی شوسف که شامل خواجه‌خانه‌ها، حمام‌های قدیمی و مسجد جامع است، ریشه در این دوره‌ها دارد. معماری این بناها نشان‌دهنده‌ی اقتدار فرهنگی و اقتصادی این منطقه در قرون گذشته است.

دوران معاصر و تبدیل به شهر

شوسف تا اوایل قرن بیستم میلادی، یکی از بخش‌های شهرستان نهبندان بود. با گذشت زمان و افزایش جمعیت، این منطقه به روستای بزرگ‌ترین بخش نهبندان تبدیل شد. سرانجام در سال ۱۳۹۶ هجری خورشیدی، با تصویب طرح تبدیل بخش مرکزی شهرستان نهبندان و ارتقای وضعیت اداری، شوسف رسماً به عنوان یک *شهر مستقل شناخته شد و شهرداری آن تأسیس گردید.

اماکن دیدنی

قلعه‌دختر

در حدود ۵ کیلومتری غرب شوسف و در میان کوه‌های نسبتاً بلند بر فراز کوهی به ارتفاع ۲ هزار و ۲۰۰ متر قلعه‌ای واقع شده که اهالی روستای طارق در شمال این کوه از آن به قلعه رستم و اهالی شوسف از آن به قلعه دختر یاد می‌کنند این قلعه از لحاظ موقعیت، صعب العبورترین قلعه شهرستان نهبندان است. در دره‌های واقع در دو طرف این کوه جویباری روان است که در گذشته آب مورد نیاز اهالی قلعه را تأمین می‌کرده‌است. مصالح استفاده شده در این قلعه بیشتر سنگ و مقداری هم آجر با ابعاد ۳۰در۳۰ بوده‌است. قطعات سفالی یافت شده در این قلعه مربوط به ۲ دوره است نوع اول سفال‌ها شباهت زیادی به سفال‌های دوران تاریخی قلعه نهبندان دارد و نوع دوم مربوط به دوران اسلامی است به‌طور کلی بررسی آثار سفالی قلعه بیانگر احداث آن در دوران ساسانی و استفاده از آن در دوران اسلامی به ویژه اسماعیلیه است.

بند بخشدار

بند بخشدار در فاصله سه کیلومتری جنوب غرب شوسف و۳۵کیلومتری شمال نهبندان در مسیر رودخانه‌ای به نام هنگر که از کوه‌های غرب شوسف سر چشمه گرفته و به طرف شوسف سرازیر می‌شود، احداث شده‌است.

بند تاریخی بخشدار در فاصله حدود پنج کیلومتری غرب شوسف بر روی رودخانه هنگر که از کوه‌های واقع در غرب شوسف سرچشمه گرفته و به طرف شوسف جاری می‌شود بسته شده‌است. این بند در مناسبترین محل از نظر استحکام زمین و محلی که دو دماغه سنگی درست روبروی یکدیگر قرار گرفته و کم عرض‌ترین محل رودخانه را به وجود آورده‌اند بسته شده. طول تاج این بند حدود ۱۵ متر، عرض تاج حدود ۵/۸ متر و عرض بند در پایه ۱۰ متر است ارتفاع اولیه بند طبق شواهد ۶ متر بوده که به علت تخریب قسمت‌هایی از ابتد ارتفاع کنونی بند حدود ۸/۴ متر است. متأسفانه نیمی از بند در گذشته در پی یک بارندگی شدید تخریب شده‌است. مصالح بکار رفته در ساخت این بند سنگ، آجر و ملات ساروج می‌باشد. هر چند این بند از لحاظ تاج کوچک است اما مخزن بند به لحاظ عرض زیاد رودخانه نسبتاً وسیع بوده و میزان زیادی آب را ذخیره می‌کرده‌است. با توجه اینکه این رودخانه در سال‌های پر باران همیشه جریان دارد، بازسازی این بند به صورت سنتی و اولیه علاوه بر بازسازی یک اثر تاریخی از چند لحاظ دیگر مفید است. اول ازلحاظ تأمین آب کشاورزی و نیز آب شرب شوسف و روستاهای اطراف و دیگر از لحاظ جذب توریست و گردشگر.

بند بخشدار مربوط به اواخر دوره قاجار -اوایل دوره پهلوی است و این اثر در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۳۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. واقعاً زیباست دیدن فرمایید

سرسد

همان سد شوسف است که آب مصرفی خانوارهای شوسف را تأمین می‌کند. اکثر اهالی شوسف برای گردش به آنجا می‌روند.