خوانسار
خوانسار، مرکز شهرستان خوانسار در استان اصفهان است.
تاریخچه
تاریخچهٔ این شهر به پیش از اسلام می‌رسد. از جمله آثاری که این قدمت را نشان می‌دهد، وجود آتشکده‌ای به‌نام «تیر»، معبدی به‌نام «هیکل» واقع در کوه تیر روستای وانشان در حوالی همین روستا و در نهایت سنگ قبری که حاوی اطلاعاتی به خط پهلوی بوده و در روستای قودجان پیدا شده است، می‌باشد.
اسنادی دربارهٔ مهاجرت دسته‌ای از قوم یهود در زمان کوروش بزرگ به خوانسار و سرگذشت آنان وجود دارد که هم‌اکنون در شهر همدان نگهداری می‌شوند. این اسناد نشان‌دهندهٔ قدمت تاریخی خوانسار هستند. یهودیان مهاجر در محلهٔ شهرک جهودا (جیدا) زندگی می‌کردند و پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران این شهر را ترک کردند.
بنابر بعضی نوشته‌ها قدمت این شهر به زمان اسکندر مقدونی می‌رسد، اعتقاد بر این است که اسکندر هنگام رفتن به اصفهان از این محل گذشته است و یکی از میدان‌های جنگ اسکندر و داریوش سوم در منطقه‌ای بین خوانسار، کهرود و اصفهان بوده است که داریوش در این جنگ شکست خورده است.
در زمان حمله افغان‌ها به ایران اشرف افغان با سپاهی قصد تصرّف این شهر را داشته که پس از مواجه‌شدن با مقاومت مردم، محاصره شکست خورده و ایشان منصرف می‌شود.
خوانسار پس از اسلام، در قلمرو حکومت امویان، عباسیان، طاهریان، صفاریان، دیلمیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان قرار داشته است. در اوایل سدهٔ ۷ هجری قمری، مغولان این ناحیه را گشودند و خرابی‌های بسیار به بار آوردند. پس از آن‌ها تیمورلنگ به مرکز ایران، از جمله خوانسار تاخت و چپاول و کشتار زیادی کرد. خوانسار، در دوران صفوی از مراکز مهم علم، ادب و صنعت بوده است. به‌علت توجه خاص پادشاهان صفوی به این شهر، هنرهای دستی و کارگاهی در این شهر رونق یافت. کارگاه‌هایی نظیر کارگاه روغن‌کشی، چیت بافی، کوزه‌گری، پشم‌زنی، قالی‌بافی، قاشق تراشی و گیوه‌دوزی شهرت یافت. همچنین احداث مدرسهٔ مریم بیگم صفوی از سوی همسر شاه تهماسب موجب پیشرفت فرهنگی خوانسار گشت.
از جمله وقایع دیگر کوچ اجباری تعدادی از عرب‌های خراسان به امر نادر شاه از خراسان به قسمتی از این شهر بوده است که هم‌اکنون به دهستان عربستان (کوهسار) معروف است. این منطقه در شرق شهر خوانسار واقع شده است.
الله‌وردی خان پس از تصرف اصفهان به دست افغانی‌ها ده‌هزار نفر نیروی سپاه خود را در خوانسار به مدت ۹ ماه نگاه داشت.
در عهد صفویه و در حملهٔ افغانی‌ها به اصفهان و سپس خوانسار، مردم این شهر با لشکر افغانی‌ها توافق کردند که وارد شهر نشوند و در مقابل تمام کتاب‌ها و نسخه‌های علمی که همراه آنان بود را در ازای پرداخت ارزاق به آن‌ها بگیرند. یکی از این کتب ارزشمند، قرآنی خطّی بود که به قرآن پاسنگی معروف شده‌بود.
در زمان نادر شاه افشار، عده‌ای از ساکنان شهر خوانسار با حاکمان زمان خود، مخالفت کردند. در نتیجه، به منطقه‌ای میان استان‌های فارس و یزد تبعید شدند و به همراه خانواده خود، روستایی را به نام خوانسار بنا کردند، که با لهجهٔ محلی، خونسار نامیده می‌شود. این روستا بین توجردی فارس و هرات یزد است.
در دوران قاجار خوانسار مورد توجه قرار داشته است و بعضاً حاکمانی که سابقهٔ وزارت هم داشتند به حکومت خوانسار منصوب شده‌اند.
انگیزهٔ نام‌گذاری
«خوان» به‌معنای «چشمه» و «سار» پسوند «کثرت» است. در گذشته به‌علت کثرت چشمه‌های موجود در این منطقه این نام‌گذاری صورت گرفته است. مردم خوانسار دارای گویش مستقل خوانساری هستند که ریشه در زبان فارسی باستان داشته و از قبل از اسلام در این منطقه رایج بوده است. طبق سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهر خوانسار ۲۱٬۸۸۳ نفر بوده است.
شماری بر این باورند روزی ساربانی به همراه شتران خود به این محل آمده و گرفتار دزدان شده و سرانجام خونش ریخته شده است.
همچنین شماری باور دارند خان به معنی کندو و شأن به‌معنی عسل است و به بیان دیگر خوانسار به معنی مکان تولید عسل هم می‌تواند باشد.
زبان خوانساری
گویش یا زبان خوانساری از زبان‌های ایرانی مرکزی و شاخه‌ای از زبان‌های هندوایرانی است. سازمان یونسکو به دلیل کاهش شدید گویش‌وران که در نتیجهٔ مهاجرت از این شهر اتفاق افتاده است این زبان را از جمله زبان‌های در حال‌خطر اعلام کرده است.
مردم خوانسار لهجهٔ خاصی ندارند، امّا دارای گویش مستقل خوانساری هستند که این گویش ریشه در زبان فارسی قدیم داشته و از قبل از اسلام در این شهرستان رایج بوده است.
جغرافیا
شهرستان خوانسار یک بخش مرکزی است که شامل سه دهستان به نام‌های چشمه‌سار، گلسار و کوهسار می‌باشد و ۵۵ روستا در خود دارد.
این شهرستان دارای ۹۰۰۰ هکتار زمین زراعی و باغی است که ۶۳۰۰ هکتار آن جهت کشت محصولات زراعی و ۲۷۰۰ هکتار آن باغ است. عمدهٔ محصولات آن گندم، جو، علوفه، سیب زمینی، حبوبات و عمدهٔ محصولات باغی آن شامل انگور، گردو، بادام، آلو و سایر میوه‌های هسته‌دار است.
جغرافیای انسانی
طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ جمعیت شهر خوانسار ۲۰٬۴۹۰ نفر بوده است که در سال ۱۳۹۰، به ۲۱٬۳۳۸ نفر (۶۶۵۵ خانوار) افزایش یافته است. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰، ۴۹٫۴٪ جمعیت این شهر را مردان و باقی آن‌را ۵۰٫۶٪ را زنان تشکیل می‌دهند. در آخرین سرشماری که در سال ۱۳۹۵ صورت گرفت، جمعیت این شهر، به ۲۱٬۸۸۳ نفر افزایش یافت که از این میزان ۱۰۶۸۴ نفر را مردان (معادل ۴۸.۸٪) و ۱۱۱۹۹ نفر را زنان (معادل ۵۱.۲٪) تشکیل داده‌اند و در مجموع ۷۰۹۲ خانوار در این شهر زندگی می‌کنند.
جغرافیای طبیعی
خوانسار در عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۱۳ دقیقه شمالی و طول جغرافیایی ۵۰ درجه و ۱۹ دقیقه شرقی در ناحیه‌ای نه چندان دور از کویر مرکزی ایران در فاصلهٔ حدود ۱۵۰ کیلومتری شمال‌غرب شهر اصفهان واقع شده است.
خوانسار شهری است با ارتفاع ۲۲۵۰ متر بالاتر از سطح دریا، پوشش گیاهی متنوع و درختان میوه همچون گردو، بادام، آلو و سیب در دشت‌ها و باغات چشمه‌سار و گلسار به همراه زمین‌های زراعی و دشت گلستانکوه که گلهای لالهٔ واژگون آن شهرت‌جهانی دارند.
متوسط بیشترین دمای هوای خوانسار در گرم‌ترین ماه تابستان به ۳۱ درجهٔ سانتی‌گراد می‌رسد و متوسط دمای شبانه‌روز در این ماه ۲۴ درجهٔ سانتی‌گراد است. بهار خوانسار با شکوفه‌زدن درختان، تابستان متعادل و خنک و پاییز نیز با هفت‌رنگ‌شدن طبیعت زیبایی خاص خود را دارند. در زمستان سرمای نسبتاً زیاد آن همراه با ریزش انبوه برف است.
به‌طور مثال در سال ۲۰۱۴ میلادی، میانگین دمای هوا در تمام فصول سال به ۱۲٫۵ درجه و میانگین بارش باران ۳۰ میلی‌متر بوده است.
حمل و نقل
تاکسیرانی
حمل و نقل مسافران در سطح شهر به وسیلهٔ سازمان تاکسیرانی شهرداری خوانسار صورت می‌گیرد. در این شهر ۸۵ دستگاه تاکسی فعال وجود دارد.
پایانهٔ مسافربری
پایانه مسافربری شهر خوانسار با مساحت شش‌هزار مترمربع و زیربنای ۸۰۰ مترمربع در سال ۱۳۹۲ افتتاح گشت.
بهداشت و درمان
در سال ۱۳۵۲ بیمارستان امداد فاطمیه با مساحت زیربنای ۲۵۰۰ متر افتتاح شد. نام این بیمارستان بعدها به «بیمارستان فاطمیه» تغییر کرد. همچنین در سال ۱۳۷۵ در طرح توسعهٔ این بیمارستان، ۴۸۰۰ متر دیگر به زیربنای این مرکز افزوده شد. بیمارستان فاطمیهٔ خوانسار با ۶۴ تخت بیمارستانی، ۴ تخت مراقبت‌های ویژه، درمانگاه و آزمایشگاه مجهّز تنها بیمارستان فعال خوانسار است. این بیمارستان در بین بیمارستان‌های کمتر از ۱۰۰ تحت، دارای رتبه درجهٔ نخست استانی است. علاوه بر بیمارستان نامبرده، مرکز درمانی شهید بهشتی نیز در ۶ طبقه احداث شده است.
علاوه بر مراکز یاد‌شده، درمانگاه تأمین اجتماعی، درمانگاه جواهری، درمانگاه شریعتی و نیز مراکز بهداشتی—درمانی شهدای خَم‌پیچ، شهید منتظری، مرکز ویست و «بیدهند» نیز فعالیت دارند.
گردشگری
گردشگری طبیعی
خوانسار دارای جاذبه‌های تاریخی و نیز طبیعی بسیار است. به‌طوری‌که به‌عنوان جاذبهٔ گردشگری در سطح منطقه و استان شناخته می‌شود. این شهر کوهستانی، مرتفع و دارای استپ کوهستانی به‌همراه انواع گَوَن است.
دهکدهٔ گردشگری گلستانکوه
ساخت این دهکده از سال ۱۳۸۸ آغاز شده و در سال ۱۳۹۶ توسط معاون رئیس‌جمهور وقت افتتاح شد. وسعت این مجموعه که در سه‌فاز احداث گردیده است در مجموع ۴۵ هکتار است.
گلستانکوه
گلستانکوه منطقه‌ای در جنوب شهرستان خوانسار، در فاصلهٔ ۱۵ کیلومتری شهر خوانسار در عرض جغرافیایی ۳۳٫۱۰ و طول جغرافیایی ۵٫۰۲۴ و ارتفاع ۲۷۵۰ متری، در منطقه‌ای دارای شرایط ییلاقی مناسب است. این منطقه در بهار پوشیده از گَوَن‌های گزانگبین و پیاز وحشی (موسیر) و انواع گل‌هاست که می‌توان از میان آن‌ها لاله، اشک مژگان، انواع لاله‌های واژگون، لالهٔ بیشه زار، لالهٔ آتشیو لالهٔ کوهی را نام برد. این گل‌ها درمیان بوته‌های گزانگبین و حتی به‌روی صخره‌ها می‌رویند و خاصیت داروئی نیز دارند.
کوچه‌باغ‌های خوانسار
شهر خوانسار نمونهٔ کامل یک باغ‌شهر در ایران است. درختان به شکل یک طاق سبز روییدند. اکثر منابع آب آن به صورت چشمه است. ۴۵۰ چشمهٔ جاری در داخل شهر یکی از عوامل سرسبزی شهر به‌شمار می‌رود که سالانه باعث جذب گردشگران و دوست‌داران طبیعت می‌شود. هرچند در سالیان اخیر، خشکسالی موجب خشکی بسیاری از این چشمه‌ها و آسیب زیاد به باغات خوانسار شده است.
محله‌های خوانسار
محله‌های پایتخت (پاتخت)، وادشت، چهارباغ، جوزچه، مالگا، صحرا، چیتگا، چغا، دورحسنه، دربند، صفاییه، سونقان، بیدهند، هورستانه، بالدِی (سردشت)، ارسور، چشمه آخوند و غیره عمدتاً به صورت باغ و مزرعه هستند که مناظر کوچه باغ‌ها و سایه‌سارها و دشت‌ها را ایجاد کرده‌اند. همچنین محلات موریزان، قصر، شِهرک (شیرک)، چهل‌دستگاه، سرچشمه، منظریه، گرها، احمدی‌ها، رئیسان، عمادیه، بعثت شهرکهای اندیشه، شاهد، گلستان و مسکن‌مهر و خیرین و غیره عمدتاً مسکونی بوده و کمتر از زمین‌های کشاورزی زراعی و باغی برخوردارند. محتاج به تذکار است، قدیمی‌ترین محلهٔ خوانسار و هستهٔ اولیهٔ شهر خوانسار محله شِهرک و جیدا (محل سکونت یهودیان خوانسار) در جنوب خوانسار است.
پارک ملی سرچشمه
پارک سرچشمه به عنوان یکی از مناطق نمونهٔ گردشگری با وسعتی بالغ بر ۱۵ هکتار در دامنهٔ رشته‌کوه زاگرس در جنوب این شهر واقع شده‌است. در این پارک چندین چشمهٔ آب وجود دارد که می‌توان به چشمهٔ «مَرزَنگشت» به‌عنوان تأمین‌کنندهٔ اصلی آب کشاورزی این شهر و چشمهٔ پیر اشاره کرد. میانگین ورود گردشگر به این پارک در شش‌ماهه اول سال در روزهای عادی قریب به ۳۰۰۰ نفر و در ایام تعطیل بالغ بر ۱۲ هزار نفر است.
منطقهٔ نمونهٔ گردشگری سرچشمهٔ خوانسار، در سال ۱۳۸۹ با هماهنگی اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان اصفهان محوطه‌سازی شده است.
چشمهٔ مرزن گشت
این چشمه، در کوه‌های جنوب غربی خوانسار با دِبی ۴۰ لیتر در ثانیه در پارک ملی سرچشمهٔ خوانسار واقع شده‌است و از نوع چشمه‌های آهکیِ در این شهر است. آب این چشمه به همراه سایر چشمه‌ها به رودخانهٔ این شهرستان می‌پیوندد.
کوه و غار هیکل
این غار با عمق ۱۹۰ متر و داشتن چاهی به عمق ۱۷۰ متر در دستهٔ غارهای چاهی قرار داشته و دوّمین غار از این نوع در ایران است. علت اصلی نام‌گذاری این غار به‌نام «هیکل»، وجود این غار در نزدیکی کوهی به این نام است. کوه هیکل در فاصلهٔ ۵ کیلومتری خوانسار به دلیل این‌که شبیه به پیکر دوسرباز است به این نام مشهور شده است. همچنین در این کوه تعداد فراوانی حفره و دودکش وجود دارند که در گویش محلی به چاه‌های «نفس‌کش زمین» معروف شده‌اند. دمای درون غار بین ۱۴ الی ۱۶ درجه سانتی‌گراد است. از عمق ۱۲۰ متری این غار سنگ نبشته‌هایی از جمله ریمستون، آنتودایت، استلاگتیت‌های بسیار کوچک، رسوبات دندان سگی زیبا و رسوباتی به شکل پاپ‌کورن را می‌توان به‌خوبی مشاهده کرد. این غار جزء غارهای ریزشی بوده و بررسی آن محتاج به تجهیزات خاصّ غارنوردی است.
غارهای طبیعی
با توجه به کوهستانی بودن خوانسار وجود غارهای فراوان امری طبیعی است. یکی از معروف‌ترین آن‌ها غاری به‌نام «اشکاف» است که دهانه‌ای ۱۰ متری داشته و در جنوب‌شرقی این شهر واقع شده است. در نزدیکی غار اشکاف غار کوچکتری نیز وجود دارد که به‌دلیل فرسایش، ستونی شبیه به‌پیکر انسان بر دهانهٔ آن به‌وجود آمده است.
سایر مکان‌های دیدنی
همچنین علاوه بر موارد فوق می‌توان به این موارد هم اشاره کرد:
تونل سبز خوانسار (واقع در خیابان امام خمینی - حدّ فاصل میدان ۲۲ بهمن تا میدان امام خمینی)
مجتمع تفریحی شهید فیاض‌بخش (انتهای بلوار نماز — جنب دانشکدهٔ ریاضی و کامپیوتر)
مَرغ
سدّ دربند (خروجی شهر کیلومتر ۱۵ جاده خوانسار — بویین میاندشت)
گردشگری تاریخی
امامزاده احمدبن محمدبن علی‌النقی
احمدبن محمدبن علی النقی، معروف‌به شاهزاده احمد یکی از مکان‌های زیارتی خوانسار با قدمتی ۱۰۰۰ ساله است که به همراه کتابخانه و موزه در قسمت جنوبی شهر در خیابان آیت‌الله خوانساری قرار گرفته است. در داخل امامزاده ضریحی به ابعاد ۳×۲ قرار دارد که در سال ۱۳۶۳ ساخته شده است. این ضریح بعداً در سال ۱۳۹۳ با ضریحی جدید تعویض شد. در حال حاضر طرح بازسازی این امامزاده در حال انجام است.
امامزاده سید محمودبن محمدبن علی‌النقی
امامزاده سیدمحمود معروف به باباترک یکی از نوادگان علی‌النقی است که در خیابان ۱۳ محرم واقع شده است. این بقعه در زمان صفویه به‌سازی شده است. در قسمت جنوب‌شرقی این امامزاده، سردابی تاریخی که از لاشه سنگ ساخته‌شده و دارای سقف گنبدی شکل می‌باشد، کشف شده است که پس از مرمّت، بهره‌برداری از آن آغاز شد.
امامزاده سیدصالح
امامزاده سیدصالح قصیر، از نوادگان موسی کاظم است. بقعه ایشان در سال ۱۳۵۶ بازسازی شد. همچنین ضریح جدیدی در سال ۱۳۷۷ بر روی سنگ مزار ایشان قرار گرفت. در سال ۱۳۹۴ گنبد جدیدی بر روی این بقعه قرار گرفته‌است.
مسجد جامع خوانسار
این مسجد در سال ۱۱۰۱ هجری قمری در مسیر ورودی شهر (از سمت اصفهان) واقع شده و با مساحتی حدود سه هزار مترمربع بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین مسجد شهر خوانسار است. از ویژگی‌های معماری این مسجد، نداشتن گنبد و وجود یک گلدستهٔ کوچک است که در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. سقف این مسجد از نوع تیرچوبی است که تنها دونمونه از آن در سطح استان اصفهان وجود دارد. بازسازی این بنا در سال ۱۳۹۲ پایان یافت.
دَر شمالی این بنا ارزش تاریخی داشته و منبّت‌های فراوانی بر روی آن قرار دارد.
خانه ابهری خوانسار
خانه ابهری در زمان قاجار با مساحتی بالغ بر ۸۰۰ مترمربع توسط سیّد محمد باقر ابهری، بنا شده است این خانه در میدان سپاه، خیابان ۱۳ محرم، کوچهٔ زورخانهٔ پوریای ولی قرار دارد. این خانه در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.
این خانه پس از مرمّت و بازسازی به پیشنهاد سازمان میراث فرهنگی به موزهٔ مردم‌شناسی تبدیل خواهد شد.
خانهٔ جعفری خوانسار
خانهٔ جعفری خوانسار مربوط به اواخر دوره قاجار—اوایل دورهٔ پهلوی توسط حاج سیّد فضل‌الله جعفری از سادات جعفری خوانسار بنا شده و در خوانسار، خیابان آیت الله خوانساری، کوچهٔ امامزاده احمد (محله شهرک) واقع‌شده‌است. این اثر در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۷۴۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مدرسه مریم بیگم صفوی (همسر شاه طهماسب)
این مدرسه قدیمی‌ترین مدرسهٔ علیمه در خوانسار است که در سال ۱۱۰۶ هجری قمری، در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی در جنوب‌شرقی شهر، در کنار رودخانهٔ خوانسار ساخته‌شده و در حدود ۱۵۰۰ مترمربع مساحت دارد. این بنا تاکنون دو بار مورد بازسازی قرار گرفته‌است. در سال ۱۳۰۶ توسط محمدتقی خوانساری و در سال ۱۳۵۴ بوسیلهٔ سیدحسین علوی تعمیر شد و به‌حوزهٔ علوی شهرت پیدا کرد. در این مدرسه افراد بزرگی تدریس کرده یا دوران تحصیل خود را گذارنده‌اند. از میان آنان می‌توان به میرزای قمی، صاحب قوانین الاصول، محمدرضا گلپایگانی و روح‌الله خمینی(بنیان‌گذار جمهوری اسلامی) نیز به‌مدت شش‌ماه در این مدرسه در کلاس محمد علی حکیم، حضور داشته‌اند.
مقبرهٔ باباپیر
این بقعه یکی از قدیمی‌ترین آثار باستانی خوانسار است. صاحب این بقعه از پایه‌گذاران مذهب شیعهٔ جعفری در اوایل قرن هفتم در در شهرهای اصفهان، بروجرد، لرستان، نهاوند و خوزستان است. صفی‌الدین اردبیلی در سال ۶۷۸ برای کسب دانش به نزد صاحب این بقعه آمده است. به‌جزء صاحب این بقعه، اباعدنان قریشی و ۶ تن دیگر از عارفان در این بقعه دفن هستند. در سال ۱۲۵۵ دو نفر از فرزندان اباعدنان قریشی این بقعه را مرمّت و بازسازی کردند.
مقبرهٔ حلیمه و نرگس
در این شهر سه عدد سنگ قبر به نام‌های دختران بکر کشف شده است. بر روی این سنگ‌ها پنج منشور یا قاعدهٔ مربع حکاکی شده است و بر روی آنان به خط کوفی نوشتاری موجود است که مربوط به قرن سوّم هجری می‌باشد.
پُل ساسان
این پل به عنوان یکی از پل‌های تاریخی این شهر در شمال‌شرقی روستای تیدجان واقع شده است. طول دهانهٔ پل، ارتفاع آن و پهنای بنا بیش از هشت‌گام است. علت نام‌گذاری این پل به نام ساسان مشخص نیست. سنگ‌نوشته‌ای که حاوی اطلاعات بنای پل بود بر اثر سیل مرداد سال ۱۳۶۶ از پل جدا شد و قسمتی از آن شکست. با توجه به سبک معماری این پل که شباهت زیادی به معماری دوران صفویه داشته است می‌توان ادعّا کرد که این پل در آن زمان در خوانسار بنا شده است.
مسجد آقا اسدالله
قسمتی از این مسجد در سال ۱۲۵۸ توسط آقا اسدالله و قسمت دیگر آن بعد از ۱۰ سال توسط فرزندش محمدباقرخان ساخته شده است. بخشی از این مسجد در سال ۱۳۳۴ در مسیر خیابان واقع شد و خراب شد و قسمتی دیگر هم در سیل سال ۱۳۳۵ از بین رفت. اما در سال ۱۳۳۶ مرمّت و تجدید بنا شد.
بازار قدیمی
در این شهر سه بازار بزرگ وجود داشته است. به نام‌های بازار بالا، بازار پلگوش و بازار دوراه که یک مورد آن از بین رفته، اما در دو بازار دیگر همچنان خرید و فروش خشکبار و تنقلات محلی رواج دارد.
گردشگری فرهنگی
تعزیه
هرساله در شهرستان خوانسار (عمدتاً روستای قودجان) در حسینهٔ اباالفضل مراسم تعزیه برقرار می‌شود. تاریخچهٔ این مراسم به‌حدود ۳۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. این مراسم، به مدّت ۹ روز در ۲ نوبت بعدازظهر و شب‌ها با حضور علاقه‌مندان از سراسر ایران و دنیا به اجرا در می‌آید. در سال ۱۳۹۱ رئیس مجلس از این مراسم بازدید کرد. در گذشته مساحت حسینیه قدیمی قودجان حدوداً ۶۲۰ مترمربع بوده است که به دلیل افزایش علاقه‌مندان به این مراسم، در سال ۱۳۵۸ از ساختمان قدیمی خود به ساختمان فعلی تبدیل شد. اکنون این حسینیه حدود ۵۰۰۰ متر بنا دارد و با احتساب تمام سالن‌های مجاور که جهت اقامت مسافران ایجاد شده است، مساحت کلی این حسینیه به ۱۰۰۰۰ متر می‌رسد. شکل ظاهری حسینیه کاملاً با حسینیه‌های سنتی مطابقت دارد و صحنهٔ آن صحنه‌ای میدانی است.
محرّم
شهر خوانسار یکی از شهرهای مذهبی استان اصفهان است که هرساله در ایام محرّم و صفر مراسم‌های ویژه‌ای در این شهر برگزار می‌شود. از میان آن‌ها می‌توان حرکت دسته‌های شترسوار و اسب‌سوار برای یادآوری حرکت کاروان حسین بن علی و برپایی تعزیه در طول ایام عزاداری به‌ویژه در ماه صفرو در روستای قودجان را می‌توان نامبرد. شروع مراسم در خوانسار از ششم محرم تا دوازدهم محرم است.
هتل و مهمان‌سرا
خوانسار دارای یک هتل سه‌ستاره به نام هتل زاگرس بود که در مهرماه ۱۳۸۲ کلنگ احداث آن بر زمین زده‌شده و در اردیبهشت ۱۳۹۰ افتتاح شد. این هتل دارای ۸۴ اتاق و سوئیت و ۲ جفت تالار عقد و عروسی (۴ سالن) و امکانات تفریحی و ورزشی بود. این هتل با موقعیتی خاص در دل طبیعت خوانسار ساخته شده‌بود به‌طوری‌که از یک سو دامنهٔ رشته‌کوه‌های زاگرس و از سوی دیگر پارک ملی سرچشمه، خودنمایی می‌کند.
همچنین «هتل آپارتمان سرای‌پدری» و «مهمان‌پذیر جهان‌گردی خوانسار» نیز دو مهمانسرای دیگر این شهرستان‌اند.
سد باغکل
ساخت سد مخزنی باغکل از سال ۱۳۸۰ به‌طور جدی پیگیری شد. در سال ۱۳۸۴ عملیات اجرایی این پروژه آغاز شد و در بهمن ماه ۱۳۸۹ آبگیری گردید. این سدّ در کیلومتر ۲ جادهٔ خوانسار—اصفهان، بر روی رودخانهٔ باغکل احداث شده است.
طول تاج سد ۷۴۰ متر، عرض تاج ۱۲ متر، ارتفاع تاج از کف دریاچه ۶۰ متر، سرریز آن در ۵۰ متری و گنجایش مخزن آن شش میلیون مترمکعب آب می‌باشد. علاوه‌بر آب رودخانهٔ فصلی باغکل که به سد ریخته‌می‌شود، آب خروجی پارک ملی سرچشمه نیز توسط ۵ پمپ، آب‌مازاد این رودخانه را به سدّ پمپاژ می‌کند. در این عمل آب بسیار زیادی که در همهٔ ایام سال (خصوصاً زمستان و پاییز) هدر می‌رفت با طی مسافتی در حدود ۲۰ یا ۳۰ کیلومتر پس از گذر از کوه‌ها و تپه‌ها به‌طور پیوسته و شبانه‌روزی به سد ریخته و بدین‌ترتیب ذخیره می‌شود.
هستهٔ سدّ از جنس خاک رس می‌باشد، که با آزمایش‌های گوناگون از کوه‌های پیرامون سدّ مورد استفاده قرار گرفت. سنگ‌های مورد استفاده در سدّ نیز از کوه‌های اطراف با بارها انفجار حاصل می‌شود و در سدّ به‌کار رفته‌است. پیمانکار این پروژه قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران می‌باشد.
اقتصاد
سوغات و محصولات
عسل
عسل خوانسار یک فراوردهٔ طبیعی است که در ایران شهرت بسیاری دارد. وجود گیاه گَوَن زمینه را برای پرورش زنبور عسل و تولید عسل انگبین مساعد می‌کند، به‌طوری‌که خوانسار در تولید عسل نقش مهمی در استان اصفهان داشته و فراوردهٔ طبیعی به اروپا نیز صادر می‌شود.
میزان تولید عسل در سال ۱۳۹۱ در شهرستان خوانسار بالغ بر ۷۶ هزارتن عسل بوده است.
گز
گز، یکی از محصولات بومی خوانسار است که با درصدهای مختلفی از شهد گز انگبین تولید و ارائه می‌شود. گز از عصاره و شهدی به نام انگبین یا گز انگبین است که از درختچه‌ای به همین نام یعنی گز انگبین (گیاه) در نواحی خوانسار و برخی نواحی چهارمحال و بختیاری به‌دست می‌آید. عامل تولیدکنندهٔ شهد گز انگبین حشرهٔ کوچکی به نام پسیل است. این حشره تقریباً به اندازهٔ پشه است که از شیرهٔ این گیاه تغذیه کرده و شهد تولید می‌کند.
فرش ویستی
خوانسار صاحب یکی از اصیل‌ترین فرش‌های ایران به نام ساروق است که در شهر ویست بافته می‌شده است. این فرش به صورت ذهنی بافت می‌باشد و در آن از گره‌های ایلیاتی و رنگ‌های روناس طبیعی استفاده می‌شده است. این فرش با قدمتی ۲۴۰ ساله تنها در روستاهای ویست، ارجنک و کهرت بافته می‌شود. این نوع فرش در سال ۱۳۹۱ در فهرست آثار ناملموس به ثبت رسید.
سایر محصولات
گردو، بادام و آلو از سایر محصولات باغی با تولید بالا و سوغات خوانسار هستند. همچنین ترخینه و تنباکوی روستای ویست خوانسار که شهرت زیادی دارد و از نوع طبیعی تنباکو می‌باشد. تنباکوی روستای ویست خوانسار در کنار تنباکوی کاشان شهرت بسیار دارند.
شهرک صنعتی خوانسار
شهرک صنعتی خوانسار در کیلومتر ۵ جادهٔ گلپایگان—خوانسار بعد از روستای تیدجان احداث شده است. مساحت کل این شهرک ۶۹ هکتار است که به‌صورت کامل وارد فاز اجرایی شده است. فاصلهٔ این شهرک تا مرکز استان، ۱۶۲ کیلومتر می‌باشد. در این مجموعه ۲۷ شرکت واقع شده است که درمجموع برای ۳۲۸ نفر موقعیت شغلی ایجاد کرده‌است.
مشاهیر خوانسار
فهرست مشاهیر و نام‌آوران شهر خوانسار در بخش اهالی خوانسار قابل مشاهده است.
آموزش و آموزش عالی
مراکز آموزش عالی خوانسار شامل دانشگاه دولتی ریاضی و کامپیوتر خوانسار، دانشگاه آزاد اسلامی مرکز خوانسار، دانشگاه پیام‌نور مرکز خوانسار، دانشکدهٔ پردیس آموزش جهاد کشاورزی شهید علایی خوانسار، و دانشگاه فنی و حرفه‌ای دخترانهٔ خوانسار می‌باشند.
