بانه

بانه شهری در استان کردستان و مرکز شهرستان بانه واقع در غرب کشور ایران است. بانه به فاصلهٔ ۶۵۶ کیلومتری غرب تهران و ۲۵۰ کیلومتری شمال غربی سنندج، سر راه سردشت به سقز و مریوان و سنندج، قرار دارد.

بانه شهری مرزی و کوچک است که به خاطر مراکز خرید مدرن و وسیع شناخته نمی‌شود، بلکه به دلیل بازارهای غیررسمی مرزی و فروشگاه‌های عمده‌فروشی لوازم الکترونیکی شهرت دارد و جاده‌های منتهی به بانه ضعیف و خطرناک هستند. این امر بازدید ایمن از شهر را برای خریداران و گردشگران دشوار می‌کند.

وجه تسمیه

اسم شهر بانه بدین دلیل انتخاب شده است که بان در زبان کردی یعنی بام و بلندی است که اشاره به ارتفاعات و موقعیت شهر بانه دارد. نام بانه همان خانه است و منظور از خانه یعنی اقامتگاه و آبادی و اردو نیز همان اردوگاه سربازان و پادگان است، این نیز بدین معنی است که این شهر دو قلعه بزرگ داشته است. ارتفاع ۱۵۵۴ متری شهر از سطح دریا و چشم‌انداز بلندی‌های پیرامون آن موجب شده‌است که مردم (در محلهٔ بانه کۆن) برای رسیدن به شهر مسیر زیادی را به طرف سربالایی طی کنند. نام بانه را به‌معنی خانه (منظور اقامتگاه و آبادی و مسکن است) و اردو (منظور اردوگاه سربازان است) و پادگان (شهر دو قلعهٔ بزرگ داشته) نیز تفسیر کرده‌اند. در جنگ جهانی اول که سپاه عثمانی بانه را به‌مدت چند ماه تسخیر کرد، نام آن را قشله (از کلمه ترکی قشلاق به‌معنی گرمسیر) گذاشت.

موقعیت جغرافیایی

بانه از شمال با سردشت، از شرق با سقز و از جنوب و غرب با کشور عراق همسایه است.

این شهر از نظر جغرافیایی در ۳۶درجه و ۶۰ دقیقهٔ عرض شمالی همچنین در ۴۵ درجه و ۵۳ دقیقهٔ طول شرقی قرار گرفته و ۱۵۴۰ متر از سطح دریا فاصله دارد.

وضع طبیعی

بانه محصور به کوه‌های بلندی است که دور تا دور آن را احاطه نموده است. ورود و خروج از آن مستلزم عبور از گردنه‌های مرتفع می‌باشد که در قسمت غربی از ارتفاعات کاسته می‌شود.

آب و هوا

بانه زمستانی سرد و تابستانی معتدل دارد. اختلاف دمای هوا از ۲۰ درجه زیر صفر تا ۳۶ درجه بالای صفر است. بارندگی از نیمه‌ی دوم پاییز شروع می‌شود و تا ۲ ماه بهار به‌طور متناوب ادامه می‌یابد این بارندگی‌ها از ابرهایی ایجاد می‌شود که از دریای مدیترانه به‌سوی غرب ایران به‌حرکت در می‌آید. مقدار بارندگی سالانه به‌طور متوسط ۷۲۰ میلی‌متر است. به‌طورکلی می‌توان گفت که آب و هوای بانه نسبتا سرد و مرطوب است.

جنگل

این شهر دارای جنگل‌های طبیعی و بزرگ بلوط می‌باشد.

تمامی ارتفاعات بانه پوشیده از جنگل طبیعی است که به جنگل‌های سردشت و مریوان می‌پیوندد.

تاریخ

آتش زدن بانه در جنگ با حمه‌رشید داروخانی

در سال ۱۹۰۵ میلادی، شهر بانه در میان جنگ با حمه‌رشید داروخانی پسر قادر شیوه‌گویزان به آتش کشیده شد. در خلال آتش‌سوزی شهر بانه به تلی از خاکستر تبدیل شد و بیش از هزار خانه در شهر بانه توسط حمه رشید داروخانی آتش زده شد و جز چند خانه که شمار آن‌ها از انگشتان دست تجاوز نمی‌کرد چیزی از شهر باقی نماند. طی این ماجرا ده‌ها پیت نفت متعلق به حمه‌امین باختری در یکی از دکان‌هایش موجود بود و نیروهای حمیه‌رشید داروخانی با شکستن در دکان از پیت‌های نفت برای آتش‌زدن خانه‌ها استفاده کردند. روایت شده که حمه‌رشید در خلال آتش‌سوزی در تاکستان‌های آربابا موضع گرفته و با دوربین جریان حریق را نظاره کرده است. چون خانه‌های آن زمان بیشتر به هم چسبیده و سقف آن‌ها با تیر چوبی و برگ درختان پوشیده شده بود، سرعت انتقال و توسعهٔ حریق زیاد بود. با آتش گرفتن هر خانه، محله‌ای طعمهٔ حریق می‌شد. فرارسیدن سرما و ریزش باران پاییزی سبب شد که مردم نتوانند به موقع به شهر بازگردند. خاک بانه در برابر سرما و بارندگی چندان مقاومت نداشته و سبب شد که اکثر دیوارها در زمستان فرو بریزد و مردم از این بابت بیشتر دچار ضرر و زیان شدند.

جنگ ایران و عراق

شهر بانه و برخی از آبادی‌های اطراف آن در دوران جنگ عراق و ایران توسط هواپیماهای عراقی در روز ۱۵ خرداد سال ۱۳۶۳، ساعت ۱۰: ۰۵ صبح روز سه‌شنبه، بمباران هوایی شد. در طی این بمباران، ۶۰۵ نفر شامل ۳۹۰ نفر پرسنل نظامی و ۲۱۵ نفر بومی جان باختند.

در طول جنگ عراق و ایران با توجه به موقعیت راهبردی کوه آربابا (محل استقرار ستاد امنیت منطقه غرب کشور) همواره شهر بانه تحت حملات مستقیم توپخانه‌ای و هوایی ارتش عراق قرار داشت.

مردم‌شناسی‌

جمعیت

شهر بانه در سرشماری سال ۱۳۹۵ دارای ۱۵۰، ۲۱۸ نفر جمعیت بوده است. و پیش‌بینی می‌شود جمعیت بانه در سال ۱۴۰۴ از ۲۵۰ هزار نفر عبور کند.

زبان و لهجه

مردم بانه کُرد هستند و زبان آنها کُردی با گویش سورانی می‌باشد و همان زبانی است که ساکنان سنندج، سقز، سردشت و مهاباد با آن صحبت می‌کنند و تنها کمی در لهجه با سردشت و مهاباد اختلاف دارد.

در شهر بانه، زبان کردی به‌عنوان زبان گفتاری و زبان فارسی به‌عنوان زبان آموزش و نوشتار رسمی، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

دین و مذهب

اکثریت مردم بانه مسلمان و پیرو مذهب امام شافعی هستند.

اقلیت یهودی

در بانه یک اقلیت یهودی وجود داشت که تعدادشان بالغ بر چهل خانوار می‌شد. آن‌ها بعد از اعلام استقلال اسرائیل در سال ۱۹۴۸م و تقسیم فلسطین، در سال ۱۳۲۷هـ.ش به فکر مهاجرت به فلسطین افتادند و در اواخر سال ۱۳۲۸هـ.ش به کلی بانه را ترک نموده و به فلسطین مهاجرت کردند. هم‌زمان با مهاجرت یهودیان بانه، یهودیانِ سردشت، سقز، بوکان و مریوان و قسمتی از یهودیان پیرانشهر و سنندج و مهاباد نیز مهاجرت کردند. دو نظریه دربارهٔ سکونت یهودیان در غرب ایران وجود دارد: اولی بیان می‌دارد که سکونت یهودیان در بانه از سال ۱۳۶م در زمان شورش بارکوشباس بر ضد حکومت روم و پراکنده‌شدن یهودیان در اطراف جهان اتفاق افتاده و دومی این موضوع را به زمان تیگلات پلاسر پادشاه آشور ۷۴۱ تا ۷۴۹ق. م نسبت می‌دهد که بعد از فتح اورشلیم به دست پلاسر بالغ بر شصت هزار یهودی به بخش‌های غرب ایران، سرزمین ماد و جنوب دریای مازندران و دامنهٔ کوه‌های قفقاز تبعید شدند.

جاذبه‌های گردشگری

آبشار برده رش: برده‌رش روستایی گردشگری در بخش نمشیر شهرستان بانه استان کردستان است که به آبشار زیبایش معروف است. این روستای قدیمی و مذهبی (زادگاه ماموستا ملا محمد عزیزی) در حدود ۳۰ کیلومتری بانه قرار دارد و جمعیتی نزدیک به ۱۰۰ خانوار دارد.

روستای دول ارزن: این روستا در ۳۰ کیلومتری شهرستان بانه واقع است و با داشتن جنگل‌های انبوه و زیبا، یکی از زیباترین روستاهای شهرستان بانه می‌باشد.

پارک دوکانان و پیر مراد در دامنهٔ کوه آربابا: پارک دوکانان دارای شهر بازی است که خانواده‌ها می‌توانند روزهای تعطیل را در کنار همدیگر، به شادی بگذرانند همچنین توسط شهرداری بانه در پارک دوکانان یک ایستگاه سلامت ایجاد شده‌است که ابزارهای ورزشی برای ورزش‌های همگانی را در آن نصب کرده‌اند و افراد می‌توانند در ساعات مختلف روز به تمرین و ورزش در آنجا بپردازند. پارک پیرمراد، که در دامنهٔ کوه جنیره (جنێره) قرار دارد قبلاً به عنوان زیارتگاه بیشتر مشهور بود تا پارک جنگلی اما امروزه به عنوان یک پارک در میان اهالی و جوانان شناخته شده‌است. این پارک یکی از مکان‌هایی است که شهرداری بودجهٔ خاصی را به آن اختصاص داده و عملیات عمرانی برای بهتر کردن نما و ظاهر این پارک هنوز هم ادامه دارد.

دریاچهٔ سد بانه

غار شْوِی (غاری شوێ): این غار در ۱۲ کیلومتری بانه در نزدیکی روستائی به همین نام قرار دارد. بنا به گفته باستان‌شناسان دارای طول ۲۶۷ متر است و در انتهای آن دریاچهٔ کوچکی قرار دارد. طبق گفتهٔ سازمان گردشگری بازدید از این غار فقط با تجهیزات فنی میسر است اما در آینده برای بازدید عموم آماده خواهد شد.

تفریح‌گاه سورین: این تفریح‌گاه در ۱۰ کیلومتری جنوب شرقی شهر بانه قرار دارد و پوشش جنگلی و چشم‌انداز طبیعی آن در فصل بهار و حتی تابستان نیز بسیار جلب توجه می‌کند.

پلاک خودرو

کدهای استان کردستان برای شماره‌گذاری خودرو ۵۱ و ۶۱ است که کد ۵۱ برای شهرستان سنندج و کد ۶۱ برای شهرستان‌های آن می‌باشد.

پلاک خودروهای بانه (ایران ۶۱ د) و (ایران ۶۱ ه) است.

سوغات شهرستان بانه

گوژمه: گوژمه یکی از خوراکی‌های بسیار خوشمزه در شهرستان بانه است که با ترکیبی از مواد غذایی مغذی به دست می‌آید. اصلی‌ترین ترکیب در گوژمه پسته وحشی و گردو است و به‌همین دلیل است که این خوراکی خوشمزه، ضمن طعمی بسیار منحصر به فرد، خواص بسیار زیادی نیز دارد.

لوازم خانگی: بانه یک شهر مرزی است و فاصله مرکز شهر با مرز نهایتا نیم ساعت است، به‌واسطه همین فاصله کوتاه و همچنین از سمت عراق، نزدیک‌بودن به شهر سلیمانیه، امکان واردات انواع لوازم خانگی از شهرستان بانه فراهم است.

کولر گازی: اما اصلی‌ترین کالایی که بسیاری از خریداران از سراسر ایران برای خرید آن به شهرستان بانه روی می‌آورند، کولر گازی است، بانه به شهر کولر گازی معروف است و دلیل آن هم واردات بیش از ۵۰٪ از کل کولر گازی کشور از طریق مرز‌های متصل به شهرستان بانه است.

شهرهای خواهر

مراکز علمی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد بانه https://web.archive.org/web/20161110221800/http://iaubaneh.ac.ir/

دانشگاه علمی کاربردی بانه https://web.archive.org/web/20191024201738/http://b-uast.ir/

دانشگاه پیام نور مرکز بانه https://web.archive.org/web/20161120005656/http://www.banehpnu.ac.ir/