رضا عباسی

رضا عباسی (درگذشته ۱۰۴۴هـ / ۱۶۳۵ م) مشهورترین نقاش زمان شاه عباس صفوی، استاد بنام خطاطی و مینیاتور و فرزند مولانا علی‌اصغر کاشی است.

زندگی

مراوده‌های سیاسی و بازرگانی با کشورهای اروپا، در زمان شاه عباس، موجب رواج نقاشی‌های ایتالیایی در بازار اصفهان شده بود. رقابت دربار صفوی با دربار هنرپرور و با شکوه جهانگیر پادشاه گورکانی یا مغولی هند از یک سو و با دربار امپراتوری عثمانی در دیگر سو نیز سبب دیگری برای توجه به هنرمندان در این زمان بود. در این میان آقا رضا نامی سرآمد همه هنرمندان و نقاشان اصفهان گردید. شاه عباس او را به خود منسوب کرد و از آن پس به نام رضا عباسی مشهور شد.

در مورد نگاره‌هایی که با نام‌های رضا و آقا رضا موجود می‌باشد اختلاف نظرهایی وجود دارد. نوع قلمگیری‌ها در این نگاره‌ها متفاوت است و موجب اختلاف نظر استادان این فن شده است به‌طوری که برخی از اساتید این رشته با مورخان مخالف بوده و معتقدند که این دو هنرمند با رضا عباسی متفاوت می‌باشند.

همیشه قلمگیری‌های رضا عباسی رکن اصلی آثار او بوده و نوع قلمگیریش، او را از استادان دیگر متمایز نموده است. هنوز تبحر و قدرت دست او در قلمگیری زبانزد هنرمندان این رشته است و با آنکه سالیان زیادی از زمان او می‌گذرد، شیوه قلمگیری ایشان برای هنرپژوهان جذاب بوده به‌طوری که آثار او را مبنای آموزش خود قرار می‌دهند و شخصیت هنری او را میستایند.

فعالیت هنری

ساختن بناهای متعدد در زمان شاه عباس اول در اصفهان، گونه‌ای تازه از نقاشی را به وجود آورد. پیش از آن در زمان شاه اسماعیل و شاه طهماسب، نقاشان بزرگ چون کمال الدین بهزاد به تصویر کردن کتاب‌های خطی می‌پرداختند. اما در این دوره نقاشی بر روی دیوارها و کشیدن تصاویر بزرگ برای تزیین بناها مرسوم گردید.

رضا عباسی در فاصله سال‌های ۱۶۳۹-۱۶۱۸ پرده‌های نقاشی بسیار آفرید که در آن‌ها به جای انبوه درباریان، تنها صورت یک یا دو آدمی زیبا نقش می‌شد. در این تصویرها رنگ آمیزی لباس و صورت و تزئینات و تجملات صحنه درخششی چشم گیر دارد. اما مهارت رضا عباسی، که بیشتر به نقاشی سیاه قلم تمایل داشت، در تصویر طبیعت و حالات روحی و اخلاقی مردم عادی بود.

از دیگر آثار باقی‌مانده از وی می‌توان به طراحی کاشی‌های سقف و زیر گنبد عظیم مسجد شاه اصفهان اشاره کرد. برخی مینیاتورهای برجسته و استادانه او در موزه‌های گوناگون نیز نگهداری می‌شود.

آثار اولیهٔ او با نام آقا رِضا (یا رِزا، رضا و شکل‌های دیگر بسته به آوانویسی) امضا می‌شدند؛ نکتهٔ گیج‌کننده این است که این نام همچنین به هنرمند هم‌عصر او، یعنی آقا رضا هروی (Aqā Rizā Haravi) نیز تعلق دارد؛ هنرمندی ایرانی که برای امپراتور مغول جهانگیر در هند کار می‌کرد. در سال ۱۶۰۳، در حدود ۳۸ سالگی، این هنرمند در ایران از سوی شاه صفوی لقب افتخاری عباسی را از حامی خود، شاه عباس، دریافت کرد که نام او را به دربار شاه مرتبط می‌کرد.

در اوایل قرن بیستم، بحث‌های دانشگاهی فراوانی—عمدتاً به زبان آلمانی—درگرفت که آیا «آقا رضا»ی متأخر و «رضا عباسی» یک شخص هستند یا نه. امروزه پذیرفته شده است که این دو یک نفر بوده‌اند، هرچند سبک هنری او نشان‌دهندهٔ تغییر قابل توجهی در میانهٔ دوران کاری‌اش است. رضا عباسی، نقاش، همچنین نباید با هم‌عصر خود علی‌رضا عباسی، خوشنویس محبوب شاه عباس، اشتباه گرفته شود؛ کسی که در سال ۱۵۹۸ به مقام مهم کتابدار سلطنتی منصوب شد و در نتیجه مسئول کارگاه سلطنتی نقاشان و خوشنویسان بود. هر دو «رضا» در سال ۱۵۹۸ شاه را در لشکرکشی او به خراسان همراهی کردند و سپس به پایتخت جدیدی که شاه در اصفهان از ۱۵۹۷ تا ۱۵۹۸ بنیان گذاشت، رفتند.

اندکی پس از آن، رضا عباسی از خدمت شاه کناره گرفت و وارد نوعی «بحران میانسالی» شد و ظاهراً به دنبال استقلال بیشتر، به معاشرت با طبقات فرودست شهر اصفهان روی آورد؛ از جمله ورزشکاران، کشتی‌گیران و دیگر افراد «غیرمحترم». در سال ۱۶۱۰، او دوباره به دربار بازگشت، احتمالاً به دلیل مشکلات مالی، و تا زمان مرگش همچنان در خدمت شاه باقی ماند. مجموعه‌ای از طراحی‌ها که از نگاره‌های منسوب به هنرمند بزرگ قرن پانزدهم، کمال‌الدین بهزاد، در کتابخانهٔ زیارتگاه اردبیل کپی شده‌اند، نشان می‌دهند که رضا احتمالاً از این شهر بازدید کرده است؛ شاید در جریان سفرهای شاه و احتمالاً در سفرهای ۱۶۱۸ یا ۱۶۲۵.

در حدود زمان بازگشت او به خدمت دربار، تغییر قابل توجهی در سبک او دیده می‌شود. «رنگ‌های اولیهٔ روشن و تکنیک استادانهٔ پرتره‌های آغازین او در دههٔ ۱۶۲۰ جای خود را به رنگ‌های تیره‌تر و خاکی‌تر و خطی خشن‌تر و سنگین‌تر می‌دهد. موضوعات جدید تنها تا حدی این تحول سبک ناامیدکننده را جبران می‌کنند». او مردان سالخوردهٔ بسیاری را نقاشی کرد—شاید دانشمندان، عالمان صوفی یا چوپانان—همچنین پرندگان و اروپاییان را، و در سال‌های پایانی گاهی موضوعات خود را به شکل طنزآمیز تصویر می‌کرد.