قلعه ایرج

قلعه‌ایرج دژی باستانی مربوط به دوره ساسانی است و در شهرستان پیشوا، دهستان بهنام وسط شمالی و در نزدیکی روستای عسگرآباد عباسی (ضلع شمالی بزرگراه ورامین–تهران) جای گرفته‌است. این اثر در تاریخ ۱۱ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. قلعه‌ایرج به‌عنوان بزرگ‌ترین قلعه خشتی و گلی در جهان شناخته می‌شود.

پیشینه

ژان دیولافوا و کلایس، باستان‌شناسان اروپایی در این باره تحقیق کرده‌اند و کلایس در مورد قلعه‌ایرج آورده‌است که درازای شمالی–جنوبی قلعه ۱۲۱۴ متر و پهنای خاوری–باختری آن ۱۱۵۰ متر است که با هیچ‌یک از قلعه‌های خشتی و تاریخی جهان قابل مقایسه نیست.

به باور عموم، قلعه‌ایرج همان دژ وارنا است که در وندیداد نام آن آمده‌است. اعتمادالسلطنه در کتاب مرآت البلدان و جورج کرزن در سفرنامه‌اش قلعهٔ چهارگوش ایرج را با دژ وارنا که در اوستا آمده‌است، برابر دانسته‌اند.

«چهاردهمین کشور با نزهت که من اهورا مزدا آفریدم وارنای چهارگوش است، زادگاه فریدون، قاتل اژی‌دهاک.»

همچنین چون ایرج پسر فریدون نام فرزند فریدون بوده‌است، احتمال این‌که قلعه‌ایرج همان وارنا باشد، زیاد است.

اما مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این قلعه احتمالاً در دهه‌های پایانی قرن چهارم میلادی یا ربع اول قرن پنجم میلادی ساخته شده‌است. سفال‌های دوره ساسانی و سایر آثار کشف‌شده حاکی از آن است که در دوره ساسانی مورد استفاده بوده و در همان دوره رها شده‌است. عملکرد این ساختمان قبلاً به‌عنوان یک شهر، یک قلعه نظامی یا یک باغ شکار سلطنتی توصیف شده‌است.

توصیف معماری و کاربری

ابعاد این قلعه بزرگ خشتی در حدود ۱۴۴۰ در ۱۲۸۰ متر است. در چهار سوی این دژ، دروازه‌هایی برای فراهم‌سازی امکان درون‌رفت و برون‌رفت ساخته شده‌است. امروزه از چهار دروازه، تنها دروازه اصلی در جنوب باقی‌مانده‌است. دیوارهای قلعه دارای پهنایی نزدیک به ۱۷ تا ۲۲ متر و بیشترین ارتفاع آن‌ها ۱۶ متر است. نمای بیرونی دیوار در چهارسو دارای ۱۴۶ برج نیم‌دایره‌ای است که میان بازهٔ هر دو برج با چهار تاق‌نما تزئین شده‌اند؛ این تاق‌نما در برخی بخش‌ها دو سطحی است. جمعیتی بین ۲۰۰۰ تا ۶۰۰۰ نفر می‌توانست در دیوارها جای بگیرد. با وجود این تمرکز قوی معماری بر دیوارها، هیچ فضای مسکونی دائمی در محوطهٔ داخلی وجود نداشته‌است.

مصالح به‌کار رفته در آن خشت و گل است و به بزرگ‌ترین قلعهٔ خشتی و گلی دفاعی ایران معروف است. درون دیوارهای کلفت دژ ایرج، راهروهایی پیش‌بینی شده که برجک‌های دیده‌بانی را به هم متصل می‌کرده‌است. ملات دیوارها از خشت و آجر است. در پهنهٔ بیرونی دژ نیز سنگرهایی قرار دارد.

قلعه‌ایرج بزرگ‌ترین استحکام دائمی غیرشهری در جنوب غربی آسیا، اروپا و آفریقا پیش از دوران معاصر است. سایر ساختارهای نظامی مشابه بسیار بزرگ، شامل سایت‌هایی مانند زادیان در افغانستان و هترا در عراق است. طرح کلی قلعه‌ایرج — یعنی استحکامات عظیم و فضای داخلی خالی گسترده — شبیه به پایگاه‌های نظامی ساسانی است که در مقالهٔ «قلعه‌ها و کاخ‌های دوره ساسانیان» و «فهرست قلعه‌های ساسانی» به آن‌ها اشاره شده‌است.

در مجموع، حدود ۵۰٬۰۰۰ جنگجو می‌توانستند به‌راحتی در این سازه ساکن شوند. ممکن است اتاق‌ها سکونتگاه دائمی را در خود جای می‌داده‌اند، در حالی‌که فضای داخلی باز به‌صورت موقت مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است.

قلعه‌ایرج احتمالاً برای مقابله با مهاجمان عشایر شمالی ساخته شده بود که گاهی به اعماق قلمرو ساسانی نفوذ می‌کردند. این قلعه احتمالاً عمدتاً به‌عنوان پایگاه مرکزی برای عملیات نظامی در مناطق دیگر — به‌ویژه در مرزهای شمالی — عمل می‌کرده‌است. همچنین ممکن است برای آموزش‌های نظامی یا مجامع نظامی نیز به‌کار می‌رفته‌است.

وضعیت کنونی

بخش‌هایی از دیوارها فرسوده شده‌اند و از میان چهار دروازه، امروزه تنها دروازهٔ اصلی در جنوب باقی‌مانده‌است. قلعه‌ایرج به‌عنوان بزرگ‌ترین قلعهٔ آجر گلی جهان با مساحتی حدود ۲۰۰ هکتار شناخته می‌شود. این قلعه به‌دلیل فقدان نگهداری و همچنین فعالیت‌های غیرقانونی، از جمله کَندن با لودر به‌بهانهٔ تعریض جاده‌های اطراف یا حفر استخر، به‌شدت آسیب دیده‌است.

در سال ۲۰۰۸، تلاش‌هایی از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران برای ثبت آن به‌عنوان میراث جهانی یونسکو صورت گرفت، اما این تلاش‌ها به‌دلیل «کاستی‌های جدی» — از جمله فعالیت‌های کشاورزی کشاورزان محلی در داخل محوطهٔ قلعه — بی‌ثمر ماند.