حسینیه و مدرسه شوکتیه

بنای تاریخی حسینیه و مدرسه شوکتیه با مساحت ۳۱۷۸ متر مربع در مجاورت خیابان منتظری، در داخل بافت تاریخی شهر بیرجند و در جوار بناهای با ارزش تاریخی دیگری نظیر بنای خواجه خضر، ارگ بهارستان، حسینیه آراسته، خانه‌ها دوی قرار دارد. بنای مدرسه شوکتیه از اجزا و عناصر معماری ایرانی از قبیل ورودی، هشتی، دهلیزها، ایوان، حجره‌های اطراف صحن، شاه نشین و حمام تشکیل شده است. این بنا دو ورودی دارد. ورودی اول در ضلع جنوبی بنا دارای ویژگیهای کامل معماری ایرانی است. سردر ورودی دارای تزیینات مقرنس گچی و یک لوح سنگی بر بالای درگاه ورودی است.

بعد از سردر، هشتی به شکل هشت ضلعی قرار دارد و به وسیله دالان‌هایی به سایر بخش‌های بنا مرتبط می‌سازد. دالان در جبهه شمالی هشتی، به هشتی دوم و سپس صحن راه می‌یابد. تزیینات هشتی عمدتا تزیینات رسمی بندی در سقف و نیز طاق نماهایی در اطراف آن است. صحن بنا به شکل چهار ضلعی در مرکز آن فرار دارد. در ضلع جنوبی صحن، ایوان بنا دیده می‌شود. این ایوان - مهمترین بخش بنا از لحاظ معماری - دارای طاق کلیل دوگلویی است که بر روی دهانه ای به اندازه ۵/۸۱ متر ایجاد شده است. در داخل ایوان تزییناتی به چشم می‌خورد که عمدتا شامل قاب‌های گچی است.

در ضلع جنوب ایوان شاهنشین قرار دارد. این بخش گنبدی رفیع و یک کلاه فرنگی در مرکز گنبد دارد. در دو طرف شاه نشین دو اتاق کوچک تر قرار داردو ارتباط بین شاه نشین طاق نماهایی با تزیینات گچی رسمی بندی دیده می‌شود. پوشش گنبدی شاه نشین و گنبد کلاه فرنگی آن با نورگیرها و پنجره‌هایی در دور تا دور گنبد، از دیگر بخش‌های مهم بنا محسوب می‌شود. سطح داخلی گنبد به وسیله تزیینات رسمی بندی گچی زینت شده است. در دو طرف شرق و غرب ایوان دو اتاق سه دریقرار دارد که به وسیله راهروهایی به ایوان مرتبط می‌شوند.

از سمت دیگر، این اتاق‌ها به هشتی و سپس صحن ارتباط دارند. در ضلع غربی صحن، پنج حجره با طاق کلیل تعبیه شده است. در ضلع شمالی صحن دو راهرو، یک اتاق پنج دری در مرکز و دو اتاق سه دری در دو طرف قرار دارد. این اتاق‌ها پوشش گنبدی دارند و راه ورودی به آن‌ها از طریق درگاهی‌هایی که به راهروها امتداد دارد، امکان پذیر است.

در دوگوشه شمال شرقی و شمال غربی صحن، درهایی تعبیه شده که از طریق آن‌ها می توان به بخش‌های مختلف این جبهه راه یافت. در ضلع شرقی صحن نیز مانند ضلع غربی، پنج حجره با همان ویژگی‌ها قرار دارد. در پشت این حجره‌ها حوض خانه هشت ضلعی به چشم می‌خورد. در دو طرف شمال و جنوب حوض خانه دو اتاق سه دری دیده می‌شود. حمام در گوشه جنوب شرقی بنا قرار دارد و ورود به آن از طریق کوچه واقع در ضلع شرقی بنا امکان پذیر است. طبقه دوم بنا نسبت به طبقه اول از اجزا و عناصر معماری کم تری برخوردار است.

در دو ضلع شرق و غرب، حجره‌هایی با دو ستون و طاق‌های هلالی وجود دارد که در ایام عزاداری محل نشستن زنان بود. در ضلع شمالی نیز اتاق‌ها و راهروهایی قرار دارد که از آن‌ها استفاده‌های مختلف می‌شود. این بنا در سال ۱۳۱۲ ه. ق به فرمان و هزینه امیر اسماعیل خان علم (شوکت الملک اول) به منضور برگزاری مراسم عزاداری ایام ماه محرم ساخته شد. در ماه ذی الحجه سال ۱۳۲۶ ه.