بازار قدیمی زنجان

یکی دیگر از آثار تاریخی استان زنجان، مجموعه تاریخی بازار زنجان است که از نظرغنای اقتصادی، فرهنگی و مذهبی، یکی از جالب‌ترین مجموعه‌های تاریخی - تجاری ایران به شمار می‌رود.

بازار زنجان در قلب بافت قدیمی شهر و در راستای راه‌های ورودی آن قرارگرفته است و از دو قسمت بازار بالا و بازار پایین تشکیل می‌شود. نخستین مستشرقی که بازار زنجان را در سفرنامه خود توصیف کرده، «پرنس آلکسیس سولتیکف» روسی است که در سال ۱۲۱۶ هجری قمری از بازار زنجان دیدار کرده است.

به استناد بررسی سبک معماری و متن‌های تاریخی موجود، به نظر می‌رسد که بازار زنجان در حدود سال ۱۲۰۵ هجری قمری، در دوره حکومت آغامحمدخان قاجار ساخته شده ودر زمان فتحعلی شاه، در سال۱۲۱۳ هجری قمری کامل شده است. به مرور زمان کاروان سراها، گرمابه‌ها، مسجدها و راسته‌ها دراطراف آن شکل گرفته اند؛ به طوری که درسال۱۳۲۴، همزمان با سلطنت محمدعلی شاه قاجار، به مجموعه کاملی تبدیل شده بوده است.

در قسمت پایین بازار، علاو. بر دادوستد تولیدات محلی، از طریق دوباب کاروان سرا محصولات روستاها و قصبه‌های اطراف زنجان نیز به فروش می‌رسد. کما این که پیش از توسعه راه‌ها و ورود خودروهای سبک و سنگین موتوری، تا سال‌های اخیر نیز بازاری زنده و فعال بود. امروزه این بازار به انبار کالاهای وارداتی تبدیل شده است. ازکاروان سراهای این بازار سرای ملک و سرای گلشن را می توان نام نام برد که هر دو در سال ۱۳۴۵هجری قمری باز سازی و مرمت گردیده اند. در این مجموعه، دو مسجد به نام‌های آقاشیح فیاض و میرزایی و هم چنین دو گرمابه به نام‌های بلوری و معینی احداث گردیده اند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.

قسمت بالای بازار، از مجموعه بازار‌های قیصریه، بزاز‌ها، حجت الاسلام، امام زاده و عبدالعلی بیگ تشکیل شده است. این بازار که از نظر تولید و عرضه کالا و خدمات جنبی و وابسته بسیار متنوع است و مهم‌ترین مرکز اقتصادی و تجاری شهر محسوب می‌شود، به هشت راسته زرگرها، بزاز‌ها، کفاش‌ها، سراج‌ها، کلاه دوزها، صندوق سازها، رنگرز‌ها، میوه فروش‌ها و جگرپزها تقسیم شده است. این تقسیم بندی و انسجام معقول و منطقی، از نظر حفظ حقوق صنفی و کنترل قیمت کالاهای عرضه شده حایز اهمیت است و افکار بلند طراحان و بانیان آن را نشان می‌دهد.

در این مجموعه نیزپنج مسجد به نام‌های چهل ستون، آقاسیدفتح الله، جامع، حجت الا سلام و ملار جای گرفته است.

این مجموعه بازار با ۵۶ راه ورودی اصلی و فرعی (کوچه) به شبکه ارتباطی کل شهر راه دارد. این مجموعه ۹۴۰ باب مغازه دارد و پایگاه فعالیت ده‌ها نوع شغل، اعم از تولیدی و خدماتی است.

بازار زنجان، از نظر فعالیت اقتصادی، واحد بسیار پیچیده ای است که با دارا بودن انوع تجارتخانه‌ها و افزایش مداوم سرمایه، به عنوان یک مرکز عمده تجاری، پیوسته در حال تکامل و گسترش است. توسعه اقتصادی روزافزون این بازار، کاربری واحدهای مسکونی پیرامون آن را به واحد‌های تجاری تغییر داده است که در صورت عدم ساماندهی، ادامه آن به ارزشهای تاریخی، فیزیکی و کالبدی این بازار، آسیب‌های جبران ناپذیری وارد خواهد ساخت.

مجموعه بازار زنجان، در زمینی به مساحت ۱۵هکتار احداث شده است که ۵ هکتار آن به فعالیت اقتصادی، ۷ هکتار آن برای سکونت، ۱هکتار آن جهت اماکن عام المنفعه و۲هکتار دیگر آن برای شبکه ارتباطی اختصاص یافته است.

این مجموعه، از قدیم الایام، محل مناسبی، برای برخورد آراء و افکار اجتماعی بوده و از نظر حفظ آداب و سنن ملی و مذهبی، نقش تعیین کننده ای را ایفا کرده است. از آنجا که شهر زنجان تابستان‌های گرم، زمستان‌های سرد، پربرف و بهار و پاییزی ناآرام دارد، کالبد و پوشش سقفی بازار طوری طراحی گردیده است که در داخل آن، تغییرات هوای بیرون احساس نمی‌شود. مجموعه بازار زنجان به عنوان یک کانون مهم تجاری، تاریخی، فرهنگی و با توجه به ویژگی‌های معماری و هنری آن، پیوسته مورد توجه بازدیدکنندگان از این شهر است.