گنبد باز
بنای تاریخی گنبد باز مربوط به دوره صفوی است و دربالای یکی از کوه‌های مجاورت شهر تاریخی نطنز واقع شده، این اثر در تاریخ ۲۲ فروردین ۱۳۴۶ با شمارهٔ ثبت ۶۴۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
این بنای تاریخی در گذشته محلی برای تفریح و شکار پادشاهان صفوی بوده و قدمت آن به دوران شاه عباس بزرگ باز میگردد بنای گندباز یکی از شاهکارهای معماری دست ساز ایرانی ساختن بناهایی در ارتفاعات بلند است که کاری دشوار بوده است. در عین حال ظرافت‌های معماری و محاسبات دقیق در زمانی که وسایل امروزی وجود نداشته و درجایی که حتی راهی برای گذر نیست چیزی است که باعث شگفت زدگی و تعجب بینندگان میگردد.. طبق روایتی این گنبد را به‌دستور شاه عباس صفوی برای گرامیداشت یاد باز شکاری‌اش که لوند نام داشت برفراز کوه ساخته‌اند.
در سال‌های اخیر یک مسیر ۹۰۰متری توسط آقای حسن رودی کلهرودی برای رسیدن به این اثر تاریخی نشانه‌گذاری شده تا گردشگران به راحتی به این بنای تاریخی دسترسی داشته باشند.
مشخصات
بر روی سطحی دایره شکل به‌قطر تقریبی ۱۰ متر و بلندی ۸۰ سانتی‌متر الی ۳ متر بر قله کوهی به ارتفاع حدود ۲هزار متر است، گنبد باز از آجر به شکل ۸ ضلعی ساخته شده است.
هر یک از درگاه‌های ۸ گانه آن به طول ۱۰۰ و عرض ۸۰ و بلندی ۱۸۰ سانتی‌متر است و به فاصله ۳۰ سانتی‌متر بالای هر درگاه دریچه‌هائی به ارتفاع ۹۰ سانتی‌متر تعبیه شده و هر درگاه و دریچه بالای آن از سمت خارج به ایوانی کوچک به طول ۲ و عرض ۱ و ارتفاع ۳ متر پایان می‌گیرد و کف ایوان‌ها را نیز با آجر چیده شده است.
درگاه این گنبد با ۱۱ پله مارپیچ که به سمت سقف محوطه داخلی گنبد از شمال شرقی به جنوب غربی می‌رود.
وجه تسمیه و ماجرای ساختن گنبد باز
در کتاب «زندگانی شاه عباس اول» تألیف نصرالله فلسفی به وجه تسمیه این مکان این طور اشاره شده است که شاه عباس برای شکار حیوانات بیشتر به گیلان و مازندران و گرگان و خراسان و برای شکار پرندگان، به اطراف اصفهان و کاشان مثل لنجان و نطنز می‌رفت.شاه به شکار پرندگان علاقه زیادی داشت و صید پرندگان بیشتر به وسیله بازهای شکاری صورت می‌گرفت و همه سال حکام ولایات از هرجا بازهای شکاری فراوان برای او می‌فرستادند.گاهی نیز فرستادگان مخصوصش از کشورهای بیگانه مانند روسیه و ترکستان بازهای شکاری جَلد و چابک به ایران می‌آوردند.
یکی از بازهای شکاری شاه عباس بازی بود معروف به باز «لَوَند» و این باز را به علت جَلدی و چالاکی‌اش به این نام می خوانده است. شاه عباس صفوی، این باز بی‌باک چابک را از سایر بازها بیشتر دوست داشت و بر حسب اتفاق، در سال ۱۰۰۱ هجری قمری، هنگامی که از اصفهان به قزوین می‌رفت، باز لوند در نزدیکی نطنز مُرد و شاه به علت علاقه فراوانی که به این باز داشت فرمان داد تا برفراز کوهی برجی به یادگار آن بنا کردند و این برج که هنوز پا برجا است به گنبد باز معروف است.
لازم به یادآوری است که نگارنده کتاب زندگانی «شاه عباس اول»، موضوع باز لوند را از کتاب «نقاوه الآثار ذکرالاخیار» محمود ابن هدایت الله افوشته ای نطنزی، مورخ بزرگ زمان شاه عباس آورده است.
داستان افسانه ای
در مورد ساختن این بنا، داستان‌های افسانه ای نیزبین مردم رواج دارد که به مرور زمان جنبه افسانه آمیز آن بر حقیقت پیشی گرفته است و معروفترین آنها به شرح زیر است.
روزی شاه عباس ضمن شکار در پیرامون این کوه به چشمه آبی برخورد می‌کند و چون آهنگ آشامیدن آب توسط باز شکاری او با پر زدن‌های ممتد ظرف آب را از دست شاه می‌اندازد و این عمل چند بار تکرار میگردد، شاه غضبناک شده و باز را می‌کشد ولی پس از آنکه خشمش فرو می‌نشیند از کرده خود پشیمان میگردد، به ویژه اینکه همراهان او شاه را آگاه می‌کنند که در سرچشمه آب ماری مهیب یا به گفته مردم اژدهایی هولناک ضمن آشامیدن آب آن را به زهر خود آلوده کرده بوده است و شاه برای جبران آن دستور می‌دهد برای بازی که جان خود را در راه زنده ماندن او از دست داده است، برفراز کوهی بلند آرامگاهی بنا کنند و می‌گویند مصالح مورد نیاز بوسیله بز که در بالا رفتن از کوه از چالاکی خاصی برخوردار است، حمل شده است.
