آبانگان

آبانگان (چهارمِ آبان‌ماه معادل با دهمِ آبان‌ماه به گاهشماریِ جلالی) یکی از جشن‌های ایرانی است که در ستایش و نیایش ایزدبانو آناهیتا که ایزد آب‌های روان بوده‌است، برگزار می‌شده‌است. زمان برگزاری این جشن در آبان، روز دهم آبان بوده‌است.

آبان (نامِ دیگرِ ارِدْوی سورَ اَناهیتَا/ناهید) ایزدْبانویِ آب‌ها و نگاهبانِ پاکی و بی‌آلایشی در گیتی است. آناهیتا در اسطوره‌های ایرانی، یکی از فره‌مندترین ایزدان و یکی از کارآمدترین نقشْ‌وَرزان است. در اوستا، سرود بلند و زیبایی به نام آبانْ یَشت با خیالْ‌نقش‌هایی دل‌پذیر، ویژهٔ نیایش و ستایش اوست:

... اوست بَرومندی که در همه‌جا بلندْآوازه است.

اوست که در بسیار فَرّه‌مَندی، هم‌چندِ همه آب‌های روی زمین است.

اوست زورمندی که از کوهِ هُکَر به دریایِ فراخ‌کرت ریزد.

من -- اهوره مَزدا -- او را به نیروی خویش، هستی بخشیدم تا خانه و روستا و شهر و کشور را بپرورم و پشتیبان و پناه بخش و نگاهبان باشم …

بیرونی در آثار باقیه به نقل از موبدان گزارش می‌کند که در این روز زَو/زاب پسر طهماسپ دستور داد که جوی‌ها و قنات‌ها بکنند و از آن نگهداری کنند. سپس روایت دیگری می‌آورد که در این روز خبر پیروزی فریدون بر بیوراسپ به مردمان هفت‌کشور رسید و دوباره نظم بر جهان حاکم شد.

در شاهنامه فردوسی پس از سالها جنگ و ویرانی، سپاه زَو طهماسپ و سپاه افراسیاب تورانی صلح کردند. در آن روز پس از چند سال خشکسالی باران بارید و ایرانیان جشن برپا کردند که تلویحا میتواند اشاره ای به جشن آبانگان باشد:

بیامد به نزدیک ایران‌‌سپاه / به سر بر نهاده کیانی‌‌کلاه

...همان بد که تنگی بد اندر جهان / شده خشک خاک و گیا را دهان

نیامد همی زآسمان هیچ نم / همی برکشیدند نان با درم

...سخن رفتشان یک‌به‌یک هم‌زبان/ که از ماست بر ما بدِ آسمان!

ز هر دو سپه خاست فریاد و عَو / فرستاده آمد به نزدیک زو

...بیا تا ببخشیم روی زمین / سراییم یک با دگر آفرین

...بر آن برنهادند هر دو سخن / که در دل ندارند کین کهن

ببخشند گیتی به رسم و به داد / ز کار گذشته نیارند یاد

...پر از غلعل و رعد شد کوهسار / زمین شد و پر از بوی و رنگ و نگار

...به هر سو یکی جشن‌گه ساختند / دل از کین و نفرین بپرداختند